Ամնեսթի Ինթերնեշնլ (Amnesty International) իրավապաշտպան կազմակերպությունը հրապարակել է ծավալուն հետաքննություն, որտեղ կոչ է անում Պակիստանի իշխանությունների կողմից 2026 թվականի մարտի 16-ին Քաբուլի «Օմիդ» (Omid) վերականգնողական կենտրոնին հասցված ավերիչ օդային հարվածները հետաքննել որպես հնարավոր պատերազմական հանցագործություն։ Կազմակերպության զեկույցը հիմնված է փորձագիտական վերլուծությունների վրա, որոնք հերքում են Պակիստանի զինվորականների պնդումները, թե թիրախը եղել է ռազմական օբյեկտ։
Հիմնական բացահայտումները. կանխամտածված հարված պաշտպանվող հաստատությանը
2026 թվականի մարտի 16-ին՝ տեղական ժամանակով մոտավորապես ժամը 21:00-ին, երբ ավարտվում էր Ռամադան ամսվա երեկոյան թարավիհ աղոթքը, Պակիստանի ռազմաօդային ուժերը ճշգրիտ հարվածներ հասցրին Քաբուլի թմրամոլների բուժման և վերականգնողական «Օմիդ» կենտրոնին։ Հարվածի պահին կենտրոնում բնակվում էր ավելի քան 1000 պացիենտ։ Աֆղանստանում ՄԱԿ-ի օգնության առաքելության (UNAMA) կողմից 2026 թվականի մայիսին հաստատված տվյալներով՝ հարձակման հետևանքով զոհվել է առնվազն 269 խաղաղ բնակիչ, ևս 122-ը ստացել են մարմնական վնասվածքներ։ Քաբուլի թալիբանական իշխանությունները հայտարարել են ավելի քան 400 զոհի մասին՝ նշելով, որ ավերածությունների մասշտաբների պատճառով շատ մարմիններ անճանաչելի են դարձել։
Amnesty International-ի զենքի գծով փորձագետները վերլուծել են անմիջապես դեպքի վայրից ստացված բեկորների լուսանկարներն ու տեսանյութերը և եզրակացրել, որ կիրառված զինատեսակներից առնվազն մեկը եղել է պակիստանյան արտադրության «Թաքբիր» (Takbir) գերճշգրիտ կառավարվող ռումբը։ Սա համընկնում է Պակիստանի բանակի այն հայտարարությունների հետ, որ հարվածի ժամանակ կիրառվել են գերճշգրիտ զինատեսակներ, ինչն ապացուցում է, որ թիրախավորումը եղել է կանխամտածված և ծրագրված ռազմական որոշում։
Միջազգային հումանիտար իրավունքի (ՄՀԻ) համաձայն՝ բժշկական և առողջապահական հաստատությունները գտնվում են հատուկ պաշտպանության ներքո։ Իրավապաշտպան կազմակերպությունը չի գտել որևէ ապացույց, որը կհաստատեր Պակիստանի պնդումներն այն մասին, թե կենտրոնն օգտագործվել է զենք ու զինամթերք պահելու կամ այլ ռազմական նպատակներով։ ««Օմիդ» կենտրոնի վրա հարձակումը միջազգային հումանիտար իրավունքի կոպտագույն խախտում է և կարող է որակվել որպես պատերազմական հանցագործություն»,- նշել է Հարավային Ասիայում Amnesty International-ի տարածաշրջանային տնօրենի պաշտոնակատար Իզաբել Լասին։
Պակիստանի պնդումներն ընդդեմ փորձագիտական ապացույցների
Հարվածի հաջորդ օրը Պակիստանի տեղեկատվության և հեռարձակման դաշնային նախարար Աթաուլահ Թարարը X սոցիալական ցանցում հայտարարել էր, որ Պակիստանի զինուժը թիրախավորել է «տեխնիկական աջակցության ենթակառուցվածքներ և զինամթերքի պահեստներ» Քաբուլի երկու վայրերում, որոնցից մեկը հենց «Օմիդ» կենտրոնն էր։ Նա նաև հրապարակել էր անօդաչու թռչող սարքերի տեսագրություններ՝ պնդելով, թե հարվածներից հետո տեղի ունեցած երկրորդային պայթյուններն ապացուցում են զինամթերքի առկայությունը։
Այնուամենայնիվ, Amnesty International-ի բաց աղբյուրների հետախուզության (OSINT) մասնագետները մանրակրկիտ վերլուծության են ենթարկել ավելի քան 60 լուսանկար և տեսանյութ, ինչպես նաև 30 արբանյակային պատկերներ՝ արված 2023 թվականի ապրիլից մինչև 2026 թվականի մարտի 15-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Փորձագետները հաստատել են, որ տեսանյութերում չկան երկրորդային պայթյունների հետքեր, որոնք սովորաբար տեղի են ունենում զինամթերքի իրական պահեստների ոչնչացման ժամանակ։
Տեղանքի ուսումնասիրությունը ևս հերքել է ռազմական թիրախի վարկածը։ Կենտրոնի երեք հարված ստացած հատվածներից մեկը, որը գտնվում էր հարավ-արևմուտքում, օգտագործվում էր ածուխ, փայտ, ձմեռային հագուստ և կոշիկներ պահելու համար։ «Ուր էլ քայլում էի, դիակներ էին»,- պատմել է փրկարարական աշխատանքներին մասնակցած բուժաշխատողներից մեկը՝ նկարագրելով հյուսիս-արևելյան հանգարի փլատակները, որտեղ տեղավորված էին հիվանդները։
«Օմիդ» կենտրոնի պատմությունն ու հանրային ճանաչելիությունը
«Օմիդ» կենտրոնը հիմնադրվել է 2016 թվականին ՆԱՏՕ-ի նախկին ռազմաբազայի տարածքում։ 2021 թվականին թալիբների իշխանության գալուց հետո այն ընդլայնվել է՝ դառնալով 2000 մահճակալով խոշոր վերականգնողական համալիր։ Տարածքում գործում էր նաև «Իբն Սինա» հիվանդանոցը, որն անմիջական բժշկական օգնություն էր ցուցաբերում կենտրոնի պացիենտներին։
Այս հաստատության գործունեությունը լայնորեն հայտնի էր և հանրայնացված։ Կենտրոնի գլխավոր մուտքի մոտ և տարածքում տեղադրված էին տեղական լեզվով խոշոր ցուցանակներ, իսկ 2023 թվականին Al Jazeera հեռուստաընկերությունը վավերագրական ֆիլմ էր պատրաստել կենտրոնի աշխատանքի մասին։ 2026 թվականի մարտի 13-ի արբանյակային լուսանկարները՝ հարվածից ընդամենը երեք օր առաջ, ցույց են տալիս բակում գտնվող մարդկանց մեծ խմբեր, ինչը վկայում է դրա բացառապես քաղաքացիական բնույթի մասին։
Միջազգային իրավունքի կանոններով՝ նույնիսկ եթե կասկածներ կան բժշկական օբյեկտի ոչ մարդասիրական օգտագործման վերաբերյալ, հարձակում իրականացնող կողմը պարտավոր է նախապես հստակ նախազգուշացում տալ և ժամանակ տրամադրել տարհանման համար։ Պակիստանյան կողմից որևէ նախազգուշացում չի եղել։
Անդրսահմանային էսկալացիան
Այս հարվածը տեղի է ունեցել 2025 թվականի հոկտեմբերից Պակիստանի և Թալիբանի միջև սկսված անդրսահմանային բախումների կտրուկ սրման համատեքստում։ Միայն 2026 թվականի հունվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածում UNAMA-ն Աֆղանստանում արձանագրել է ավելի քան 750 քաղաքացիական զոհ և վիրավոր անդրսահմանային հարվածների հետևանքով։ Հունիսի 28-ի պակիստանյան հարվածները Փաքթիա, Փաքթիկա և Քունար նահանգներում խլել են ևս 28 խաղաղ բնակչի կյանք։
Հուլիսի 9-ին Amnesty International-ը պաշտոնական հարցում է ուղարկել Պակիստանի արտաքին գործերի նախարարությանը՝ պարզելու, թե արդյոք իրականացվել է ներքին հետաքննություն թիրախի ընտրության սխալի վերաբերյալ, սակայն որևէ պատասխան չի ստացել։ Իրավապաշտպանները պահանջում են անկախ քրեական հետապնդում սկսել պատասխանատու հրամանատարների նկատմամբ։