Օդում ապակու պես ծալվող ջրի թանձր շիթ, տարածության մեջ անկանոն թռչող երեք ընտանի կատուներ և հատակից մի քանի տասնյակ սանտիմետր վեր սավառնող Սալվադոր Դալի՝ ներկապնակն ու վրձինները ձեռքին: Ֆիլիպ Հալսմանի 1948 թվականի հանրահայտ «Dali Atomicus» լուսանկարում ձգողականության բոլոր երկրային օրենքները կարծես ամբողջությամբ չեղարկված են: Լուսանկարը ֆիքսում է կատարյալ քաոսի և ճշգրիտ մաթեմատիկական հաշվարկի մի բացառիկ վայրկյան՝ ստեղծված տասնամյակներ առաջ թվային մոնտաժի հայտնվելուց: Ինչպե՞ս հաջողվեց լատվիական ծագմամբ դիմանկարչին և աշխարհի ամենաէքսցենտրիկ նկարչին ստանալ անկշռության այս պատրանքը և ինչու՞ պահանջվեց ուղիղ քսանութ տանջալից փորձ:
Ինչ է երևում լուսանկարում
Ուշադիր դիտելիս «Dali Atomicus»-ը բացահայտում է մի անհավանական բարդ խորեոգրաֆիա, որտեղ յուրաքանչյուր մանրուք գտնվում է թռիչքի և անկման արանքում: Ձախ կողմում օդում կախված են փայտե աթոռը և ոտնաթոռը, որոնք կախված էին առաստաղից բարակ մետաղալարերով: Կադրի կենտրոնական հատվածով աջից ձախ է սլանում ջրի հզոր հոսքը, որը ստուդիական իմպուլսային լույսի տակ բյուրեղյա կաթիլների է բաժանվում: Ջրի հետ միաժամանակ նույն ուղղությամբ թռչում են երեք կատուներ՝ տարածված թաթերով և ակնհայտ զարմանքով:
Ջրի շիթից աջ իր հայտնի ուղղաձիգ ցատկն է կատարում ինքը՝ Դալին: Սև դասական կոստյումով, ճերմակ թևքածալերով, վեր ոլորված բեղերով և խելահեղ հայացքով նկարիչը սառել է թռիչքի ամենաբարձր կետում՝ ուղիղ նայելով օբյեկտիվին: Նրա աջ ձեռքում վրձինն է, ձախում՝ ներկապնակը: Ետին պլանում՝ հատուկ մոլբերտի վրա, նույնպես օդում կախված է Դալիի «Leda Atomica» կտավը: Ամեն ինչ շրջանակում ենթարկվում է նույն օրենքին. սենյակում գտնվող ոչ մի առանցքային առարկա չի հպվում հատակին:
Պատմությունը կադրի հետևում
Լուսանկարն արվել է 1948 թվականի ամռանը Նյու Յորքում՝ 67-րդ փողոցում գտնվող Ֆիլիպ Հալսմանի արվեստանոցում: Ստեղծագործական այս գործընթացը տևել է վեց ժամ և վերածվել իսկական ակրոբատիկ մարաթոնի: Քանի որ ֆոտոմոնտաժ կամ համակարգչային միջամտություն չկար, պատկերը պետք է ստացվեր բացառապես ֆիզիկական աշխատանքի և ճշգրիտ հաշվարկի շնորհիվ: Որպես օգնականներ աշխատում էին Հալսմանի կինը՝ Իվոնան, դուստրը՝ Իրենը, և արվեստանոցի աշխատակիցները:
Նկարահանումն ընթանում էր խիստ հաշվարկով: Մեկին և երկուսին օգնականները պատրաստում էին դույլը և կատուներին: Երեքին օգնականները միաժամանակ օդ էին նետում կատուներին, իսկ մեկ ուրիշը բարձրությունից լցնում էր ջուրը: Չորսին Դալին ամբողջ ուժով ցատկում էր վերև: Հինգին Հալսմանը սեղմում էր իր հատուկ պատրաստված տեսախցիկի կոճակը: Դրանից հետո նա վազում էր մութ սենյակ՝ նեգատիվը հայտածելու, իսկ օգնականները սրբում էին ջրով ողողված հատակը, հանգստացնում ու չորացնում կատուներին և նորից տեղադրում ռեկվիզիտը: Միայն քսանութերորդ փորձի ժամանակ բոլոր տարրերը՝ ջուրը, կատուները և Դալիի դիրքը, համընկան կատարյալ հավասարակշռության մեջ:
Լուսանկարիչը և ծագումը
Ֆիլիպ Հալսմանը, որը ծնվել էր Ռիգայում և 1940 թվականին Ալբերտ Այնշտայնի անձնական միջնորդությամբ փրկվել էր նացիստական Եվրոպայից, Միացյալ Նահանգներում դարձել էր «LIFE» ամսագրի ամենահեղինակավոր դիմանկարիչներից մեկը: Հալսմանը ձգտում էր հասնել մարդու հոգեբանական ճշմարտությանը և ստեղծել էր իր հայտնի «ջամփոլոգիա» (jumpology) տեսությունը: Նա պնդում էր, որ երբ մարդը ցատկում է, ֆիզիկական լարումը ստիպում է նրան կորցնել արհեստական սոցիալական դիմակը՝ ցուցադրելով իր բնական էությունը:
Կադրը հրապարակվեց «LIFE» ամսագրում 1948 թվականի նոյեմբերին և ակնթարթորեն գրավեց ողջ աշխարհի ուշադրությունը: Բնօրինակ նեգատիվում, որն այժմ պահվում է ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանում, դեռ երևում էին մոլբերտն ու աթոռը պահող բարակ մետաղալարերը, ինչպես նաև կտավը բռնող օգնականի ձեռքը: Ամսագրում տպագրվելու համար Հալսմանը մութ սենյակում նրբորեն մաքրեց այդ տեխնիկական դետալները և մոլբերտի վրա տեղադրեց «Leda Atomica»-ի ավարտուն տարբերակը՝ հասնելով անթերի պատրանքի:
Պատմական համատեքստ
Այս արտասովոր նախագիծը հնարավոր չէ հասկանալ առանց Դալիի հետպատերազմյան գաղափարների: 1945 թվականին Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծություններից հետո Դալին խորապես տարվեց միջուկային ֆիզիկայով՝ հայտարարելով «Ատոմային միստիցիզմի» դարաշրջանի մեկնարկը: Նրան ապշեցրել էր գիտական այն փաստը, որ ատոմը հիմնականում կազմված է դատարկ տարածությունից, իսկ էլեկտրոնները պտտվում են միջուկի շուրջ՝ երբեք չհպվելով դրան:
Հենց այս տրամաբանությամբ նա ստեղծում էր իր «Leda Atomica» գլուխգործոցը, որտեղ նրա կինը՝ Գալան, կարապը, ձուն և ճարտարապետական տարրերը սավառնում են առանց իրար դիպչելու: Երբ Հալսմանն ու Դալին որոշեցին լուսանկարել այս գաղափարը, Դալին սկզբում խենթ առաջարկ արեց՝ պայթեցնել կենդանի բադ: Հալսմանը կտրականապես հրաժարվեց նման դաժանությունից և առաջարկեց փոխարենը օդ նետել ջուր և կատուներ: Լուսանկարը կոչվեց «Dali Atomicus»՝ դառնալով ատոմային ֆիզիկայի սյուրռեալիստական վիզուալիզացիան:
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Մեր օրերում, երբ համակարգչային գրաֆիկան և արհեստական բանականությունը կարող են վայրկյանների ընթացքում ստեղծել ցանկացած անհավանական պատկեր, «Dali Atomicus»-ը մնում է որպես անալոգային լուսանկարչության և մարդկային համբերության անգերազանցելի հուշարձան: Լուսանկարում երևացող ջրի յուրաքանչյուր կաթիլ և Դալիի մկանների լարվածությունը բացարձակ իրական են՝ ծնված ստուդիական աննկուն աշխատանքից:
Այս աշխատանքը հեղափոխեց բեմադրական լուսանկարչությունը՝ ապացուցելով, որ տեսախցիկը կարող է ոչ միայն արձանագրել իրականությունը, այլև նյութականացնել մարդկային երևակայության ամենախելահեղ տեսիլքները: Այն մնում է 20-րդ դարի արվեստի ամենաճանաչելի խորհրդանիշներից մեկը, որտեղ գիտական միտքը, տեխնիկական վարպետությունը և սյուրռեալիստական խելահեղությունը միաձուլվել են մեկ կատարյալ վայրկյանում: