Տղամարդը կռացել է ջուր խմելու, ձեռքը հենել պատին՝ չմտածելով, որ իր թիկունքում այդ պահին ամբողջանում է ամերիկյան հասարակության ամենախայտառակ էջերից մեկի անմահ դատավճիռը։ 1950 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայում արված այս սև-սպիտակ լուսանկարում Էլիոթ Էրվիթը ֆիքսել է կողք կողքի տեղադրված երկու ջրի աղբյուր։ Ձախ կողմում ժամանակակից, էլեկտրական սառեցմամբ, փայլուն էմալապատ մեծ ցայտաղբյուրն է՝ «WHITE» (սպիտակամորթների համար) հստակ ցուցանակով։ Իսկ աջ կողմում՝ պատին ամրացված բաց խողովակներով, մաշված ու նեղլիկ մի ծորակ՝ «COLORED» (գունավորների համար) համեստ մակագրությամբ։ Այս վայրկյանը զուրկ է բռնությունից կամ հռետորական աղմուկից, բայց հենց դրանում է թաքնված ամերիկյան Հարավի ռասայական սեգրեգացիայի իրական էությունը։ Ինչպե՞ս քսաներկուամյա լուսանկարչին հաջողվեց մեկ կադրով մերկացնել պետականորեն արմատավորված կեղծիքը։
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Կոմպոզիցիան ապշեցնում է իր սառը ճշգրտությամբ։ Լուսանկարի ձախ հատվածում վեր է խոյանում սպիտակամորթների համար նախատեսված սարքը՝ մաքուր, ուղղանկյուն, սառնարանային հարմարավետությամբ օժտված, որի վերևում տպագիր տառերով փակցված է «WHITE» ցուցանակը։ Դրանից ընդամենը մի քանի սանտիմետր հեռավորության վրա կախված է անշուք, ցածրորակ մի լվացարան։ Այն ամրացված է ներկված, բայց մաշված պատին, իսկ վերևում կախված է անհամեմատ ավելի փոքր ցուցանակ՝ «COLORED» գրությամբ։
Աֆրոամերիկացի աշխատավորը, որը երևում է կիսադեմով և թիկունքից, խոնարհվել է այդ համեստ ծորակի վրա՝ ջուր խմելու։ Նա հագել է պարզ աշխատանքային շապիկ և տաբատ։ Նրա շարժումների մեջ չկա որևէ բեմականացում. նա պարզապես ծարավ է աշխատանքային տապ օրը։ Էրվիթը տեսախցիկը պահել է աչքի մակարդակին՝ երկու ցայտաղբյուրներն ու գրությունները տեղադրելով միևնույն տեսողական հարթության մեջ։ Լուսանկարիչը չի դիմել արտառոց անկյունների կամ դրամատիկ լուսավորության. նա թույլ է տվել, որ երկու առարկաների ճչացող տարբերությունն ինքնին արտահայտի ողջ ճշմարտությունը։
Պահը պատկերի հետևում
1950 թվականին Էլիոթ Էրվիթը ճանապարհորդում էր Միացյալ Նահանգների հարավային նահանգներով։ Ծնված լինելով Փարիզում՝ ռուս-հրեական արտագաղթողների ընտանիքում, և մեծանալով Իտալիայում ու Կալիֆոռնիայում, նա օտարականի սուր հայացք ուներ, որն արագ նկատում էր իր նոր հայրենիքի սոցիալական հակասություններն ու անհեթեթությունները։ Հյուսիսային Կարոլինայում գտնվող հասարակական մի շենքում՝ ամենայն հավանականությամբ ավտոկայանում կամ դատարանի միջանցքում, նա տեսավ, թե ինչպես է ռասայական խտրականությունը բառացիորեն նյութականացվել ջրամատակարարման ցանցում։
Էրվիթը սպասեց այն պահին, երբ մարդը կմոտենար ծորակին։ Այդ ժամանակաշրջանում դեռ չկային 1960-ականների զանգվածային բողոքի ցույցերը, ոստիկանական շներն ու ջրցան մեքենաները։ Կար միայն Ջիմ Քրոուի օրենքների անտանելի, առօրեական ճնշումը, որը ներթափանցել էր կենցաղի ամենատարրական մանրուքների մեջ։ Երիտասարդ լուսանկարիչը սեղմեց կոճակը հենց այն ակնթարթին, երբ տղամարդու շուրթերը մոտեցան ջրի շիթին։
Լուսանկարիչը և պատմական ծագումը
Այս կադրն անելիս Էրվիթը ընդամենը 22 տարեկան էր և դեռ չէր անդամակցում հռչակավոր «Magnum Photos» գործակալությանը, որի նախագահն էր դառնալու տարիներ անց։ Լոս Անջելեսում լուսանկարչություն և Նյու Յորքում կինո ուսանելուց հետո նա արժանացել էր Ռոբերտ Կապայի, Էդվարդ Սթայխենի և Ռոյ Ստրայքերի ուշադրությանը։ Հենց Ստրայքերը՝ 1930-ականների փաստագրական լուսանկարչության լեգենդար կազմակերպիչը, երիտասարդ Էրվիթին վստահեց կարևոր առաջադրանքներ, ինչն էլ սրեց նրա վավերագրական տաղանդը։
Հյուսիսային Կարոլինայի այս նեգատիվը տեղ գտավ Էրվիթի արխիվում, իսկ 1953-ին՝ Կապայի հրավերով «Magnum»-ին միանալուց հետո, տարածվեց աշխարհով մեկ։ Չնայած Էրվիթը հետագայում համաշխարհային ճանաչում ստացավ իր հումորային, թեթև փողոցային տեսարաններով և շների լուսանկարներով, այս սթափ վավերագրությունը դարձավ նրա ժառանգության ամենածանրակշիռ գործերից մեկը՝ տպագրվելով պատմության դասագրքերում և ցուցադրվելով թանգարաններում։
Պատմական ենթատեքստը
1950 թվականին ամերիկյան Հարավում դեռևս անսասան էր համարվում ԱՄՆ Գերագույն դատարանի 1896 թվականի «Փլեսին ընդդեմ Ֆերգյուսոնի» որոշումը, որը հռչակել էր «առանձին, բայց հավասար» (separate but equal) սկզբունքը։ Այդ իրավական վահանի ներքո հարավային նահանգներում գործում էր Ջիմ Քրոուի ապարտհեյդի համակարգը՝ պարտադրելով ռասայական տարանջատում դպրոցներում, հիվանդանոցներում, տրանսպորտում և անգամ խմելու ջրի կետերում։
Ռասիստական համակարգի պաշտպանները միշտ պնդում էին, թե սևամորթների համար ստեղծված պայմանները որակապես չեն զիջում սպիտակամորթների պայմաններին։ Էրվիթի մեկ լուսանկարը փոշիացրեց այդ քարոզչական միֆը։ Ակնհայտ էր, որ սպիտակների համար նախատեսված էր ժամանակակից, մաքուր և հարմարավետ տեխնիկա, իսկ սևամորթներին հատկացված էր անտեսված, երկրորդական մնացորդը։ Լուսանկարից չորս տարի անց՝ 1954-ին, Գերագույն դատարանը «Բրաունն ընդդեմ կրթական խորհրդի» գործով անօրինական ճանաչեց դպրոցական տարանջատումը՝ սկիզբ դնելով այդ համակարգի փլուզմանը։
Ինչու է այն այժմ էլ կարևոր
Էլիոթ Էրվիթը հաճախ էր կատակում, որ իր հաջողության 90 տոկոսը պարզ հաջողությունն է և տեսնելու ունակությունը։ Սակայն այս լուսանկարը մնայուն է ոչ թե պատահականության, այլ անխոս դատավճռի ուժի շնորհիվ։ Այն ցույց է տալիս, որ խտրականությունը միայն վերացական գաղափարախոսություն չէր. այն ուներ ֆիզիկական տեսք, ներկառուցված էր քաղաքային ենթակառուցվածքների մեջ և ստորացնում էր մարդուն կյանքի ամեն պարզունակ պահին։
Կողք կողքի դրված երկու աղբյուրների պատկերը հիշեցնում է, թե ինչպես է հասարակությունը կարողանում օրենքի ուժով նորմալ դարձնել անարդարությունը։ Ավելի քան յոթանասուն տարի անց էլ Էրվիթի այս կադրը մնում է պատմության անհերքելի վկայություն՝ սովորեցնելով ուշադիր նայել այն ամենին, ինչը շրջապատող աշխարհում փորձում են ներկայացնել իբրև սովորական կամ օրինաչափ։