Հնազանդության հոգեբանական արմատները
1961 թվականին Եյլի համալսարանում Սթենլի Միլգրեմի անցկացրած փորձը, որն ի սկզբանե նախատեսված էր հիշողության ուսումնասիրության համար, դարձավ հոգեբանության պատմության ամենահայտնի և մտահոգիչ հետազոտություններից մեկը։ Մասնակիցներին խնդրում էին էլեկտրական հոսանքով հարվածել անծանոթին, եթե վերջինս սխալ պատասխաներ հարցերին։ Ինչպես հաղորդում է BBC-ն, օրիգինալ փորձի մասնակիցների 65%-ը պատրաստ էր հասցնել մահացու համարվող հարվածներ։
Ժամանակակից հետազոտողները, այդ թվում՝ Ջերի Բուրգերը Սանտա Կլարայի համալսարանից և Թոմաշ Գժիբը լեհական SWPS համալսարանից, իրականացրել են փորձի վերափոխված տարբերակներ՝ հաստատելով, որ հնազանդության ցուցանիշները մնում են բարձր։ 2015 թվականի Գժիբի հետազոտության մեջ մասնակիցների 90%-ը ենթարկվել է հրահանգներին։ Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ անհատական բնավորությունը հաճախ երկրորդական է դառնում, երբ մարդը հայտնվում է համապատասխան սոցիալական իրավիճակում և գտնվում է իշխող կերպարի ճնշման տակ։
Ուղեղի աշխատանքը և պատասխանատվությունը
Գենտի համալսարանի պրոֆեսոր Էմիլի Կասպարի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հրամանին ենթարկվելիս մարդու ուղեղում ակտիվանում են այլ գործընթացներ, քան ազատ որոշում կայացնելիս։ Էմպաթիայի, մեղքի զգացումի և անձնական պատասխանատվության համար պատասխանատու ուղեղային կենտրոնները հրաման ստանալիս ավելի քիչ ակտիվ են։
Կասպարը նշում է, որ ուղեղը ձգտում է խնայել ռեսուրսները, և հրամանին ենթարկվելը ավելի քիչ էներգիա է պահանջում, քան հակադրվելը։ Երբ մարդը պատասխանատվությունը փոխանցում է հրաման տվողին, նա ավելի հեշտ է դառնում դաժան գործողությունների նկատմամբ։ Սա բացատրում է, թե ինչու են նույնիսկ բարոյական արժեքներ ունեցող մարդիկ հաճախ դառնում համակարգի գործիքներ՝ անտեսելով իրենց ներքին սկզբունքները։
Ինչպե՞ս դիմադրել ճնշմանը
Միլգրեմի փորձի հիմնական դասն այն է, որ սոցիալական իրավիճակները, որտեղ հրաման տվողը ստանձնում է լիարժեք պատասխանատվություն, մեծացնում են ենթարկվելու հավանականությունը։ Սակայն, ինչպես նշում են հետազոտողները, ֆիզիկական մերձեցումը զոհի հետ կտրուկ նվազեցնում է հնազանդության ցուցանիշները։ Իրավիճակին գիտակցաբար մոտենալը և հասկանալը, որ պատասխանատվությունը միշտ անձնական է, կարող է օգնել մարդկանց ավելի ճիշտ բարոյական ընտրություն կատարել։