Մարոկկոյի Gen Z սերունդը պահանջում է արդարություն՝ ցնցելով երկիրը

Gen Z-ի վերելքը՝ Դիսկորդից մինչև փողոցներ

Մարոկկոյում նոր էներգիա է պտտվում փողոցներում։ Սեպտեմբերի վերջին հանգստյան օրերին հազարավոր երիտասարդներ՝ հիմնականում դեռահասներ և քսանամյա երիտասարդներ, դուրս եկան Կասաբլանկայի պողոտաներից մինչև Ռաբաթի աշխույժ կենտրոն։ Նրանց կարգախոսը պարզ էր՝ «Չենք ուզում Աշխարհի գավաթ, ուզում ենք առողջապահական համակարգ»։ «Gen Z 212» թվային հարթակի ներքո ձևավորված այս առաջնորդազուրկ շարժումը դարձավ վերջին տարիներին Մարոկկոյում ամենանշանակալի երիտասարդական ընդվզումը՝ հույսի ու անհանգստության ալիք առաջացնելով կարևոր ընտրություններից ու խոշոր սպորտային իրադարձություններից առաջ։

Թվային սկիզբ, իրական հիասթափություն

Ի տարբերություն ավանդական՝ կուսակցությունների կամ արհմիությունների կազմակերպած ցույցերի, Gen Z-ի շարժումը ծնվել է թվային համայնքներում ու սոցիալական մեդիայում։ Շարժման կենտրոնը Դիսկորդ հարթակն է՝ Մարոկկոյի +212 կոդով, որն արդեն ունի ավելի քան 9000 անդամ։ Կազմակերպիչները համագործակցում են TikTok-ում, Ինստագրամում, X-ում (նախկին Twitter), որտեղ հիվանդանոցային գործադուլների տեսանյութերը կայծակի արագությամբ դառնում են վիրուսային։ Այստեղ քննարկումները եռում են, բողոքներն ու պահանջները տարածվում, իսկ կամավորները ներգրավվում են թե՛ բովանդակության ստեղծման, թե՛ բուն կազմակերպչական աշխատանքներում։

«Մենք առաջնորդ չունենք, ոչ ոք մեզ չի հովանավորում», — պատմում է 23-ամյա շրջանավարտը Barlaman Today-ին։ «Սա ծնվեց հիասթափությունից։ Նույնիսկ առաջին մոդերատորները հրաժարվեցին՝ չսպասելով, որ այսքան մեծանա»։ Այս անկառավարելի, ցանցային էներգիան հիշեցնում է նմանատիպ երիտասարդական շարժումները Նեպալում, Ինդոնեզիայում և այլուր, որտեղ կուսակցություններից հիասթափված սերունդը պայքարում է արդարության համար։

Արդարության, ոչ թե համակարգի դեմ

Այս ցույցերը առանձնանում են ոչ միայն իրենց մասշտաբով, այլև պահանջների հստակությամբ։ Ցուցարարները պնդում են՝ իրենք չեն պայքարում համակարգի դեմ, այլ՝ «օրական անարդարությունների»։ Այս միտքը կրկնել է նաև Նաբիլա Մունիբը՝ հայտնի ընդդիմադիր պատգամավորն ու ակտիվիստը։ Պահանջները պարզ են՝ աշխատանք, որակյալ կրթություն, գործունակ հիվանդանոցներ ու սոցիալական արդարություն։ «Առողջապահություն՝ ֆուտբոլից առաջ» պաստառները և «կայաններն այստեղ են, իսկ հիվանդանոցները՝ ո՞ւր» կոչերը ընդգծում են երկիրը սպասվող Աֆրիկայի գավաթի ու Աշխարհի առաջնության համար միլիարդավոր ներդրումների և հասարակական ոլորտների անտեսման հակասությունը։

Վերջին ողբերգությունը Ագադիրի հիվանդանոցում, որտեղ ութ հղի կին մահացել է, դարձավ հասարակական զայրույթի կիզակետ։ «Առողջապահություն ու կրթություն պահանջելը՝ կյանք պահանջել է… իսկ բռնության ու ձերբակալությունների հանդիպելը՝ դավաճանություն», — գրել է ցուցարարներից մեկը Ինստագրամում։ Տեսանյութերը, որտեղ ոստիկանները ցրում են բազմությունը, ձերբակալում երիտասարդներին և ջնջում նրանց հեռախոսների նկարահանումները, ավելի են բորբոքում դժգոհությունը։

Բախումներ, ձերբակալություններ և երկխոսության կոչ

Իշխանությունների արձագանքը կոշտ էր։ Հանգստյան օրերին քաղաքացիական հագուստով և հատուկ հանդերձանքով ոստիկանները ցրեցին հավաքները առնվազն 11 քաղաքում՝ Ռաբաթից ու Մարաքեշից մինչև Տանժեր ու Ագադիր։ Մարոկկոյի մարդու իրավունքների ասոցիացիայի (AMDH) տվյալներով՝ ավելի քան 120 մարդ ձերբակալվել է, սակայն մեծ մասը շուտով ազատ է արձակվել։ Ցուցարարներն ու անցորդները պատմում են կամայական ձերբակալությունների մասին՝ անգամ մեկ պաստառ բարձրացնելու կամ մամուլին հարցազրույց տալու համար։ Ոստիկանության գործողությունները հաճախ կանխում էին երթերը դեռ չսկսված։

Ի տարբերություն նախորդ տարիների հակաիսրայելական ցույցերի, որոնք հիմնականում հանդուրժվում էին, այս անգամ Gen Z-ի երիտասարդներին դիմավորեցին ուժով։ Ընդդիմադիր կուսակցությունները՝ Իսլամական արդարության ու զարգացման կուսակցությունը (PJD) և Սոցիալիստական միացյալ կուսակցությունը, խստորեն դատապարտել են ճնշումները։ PJD-ն մեղադրել է կառավարությանը՝ սոցիալական վիճակի վատթարացման համար և կոչ արել երիտասարդներին չհեռանալ քաղաքականությունից, մասնակցել ընտրություններին ու պաշտպանել իրենց արժանապատվությունը։ Սոցիալիստական միացյալ կուսակցությունը նույնիսկ ակնարկեց 2026-ի ընտրությունների բոյկոտ, նշելով, որ ձերբակալությունները «մեզ վերադարձրին այն տարիները, որոնք կարծես անցյալում էին»։

«Երբ կուսակցությունները թուլացան, քաղաքացիական հասարակությունը դատարկվեց իր իրական դերերից, այս երիտասարդները ստիպված եղան ինքնակազմակերպվել», — ընդգծում է Մունիբը The New Arab-ին։ «Նրանք չեն պայքարում համակարգի դեմ, այլ՝ ամենօրյա անարդարությունների»։

Սերունդը ճգնաժամի մեջ

Թվերը խոսում են ինքնին։ Մարոկկոյի Gen Z-ը՝ 15-29 տարեկանները, կազմում են մոտ 8,2 միլիոն՝ բնակչության մոտ մեկ քառորդը։ Եթե ընդգրկենք մինչև 34 տարեկաններին, երիտասարդները կազմում են գրեթե 30%։ Բայց նրանց հեռանկարը մռայլ է։ Պաշտոնական տվյալներով՝ 15-24 տարեկան երիտասարդների գործազրկությունը քաղաքներում հասնում է 37%-ի, իսկ 25-34 տարեկանների դեպքում՝ 26%-ի։ Տնտեսական, սոցիալական և բնապահպանական խորհրդի զեկույցում նշվում է, որ 4,3 միլիոն մարոկկացի, այդ թվում՝ 1,5 միլիոն երիտասարդ, ոչ աշխատում են, ոչ սովորում, ոչ էլ վերապատրաստվում։ Տարեկան 250 հազար աշակերտ թողնում է դպրոցը՝ առանց դիպլոմի կամ հստակ ապագայի։

Տնտեսական աճը միջինում 3% է՝ շատ ավելի ցածր, քան երկրի զարգացման մոդելով նախատեսված 6%-ը։ Կառավարությունը խոստացել է հինգ տարում մեկ միլիոն աշխատատեղ ստեղծել, բայց մինչ այժմ հիմնականում ապավինել է կարճաժամկետ ծրագրերի, ինչպիսին է «Forsa»-ն, ինչն ավելի է խորացրել երիտասարդների հիասթափությունը։

«Հույս չկա», — ասում է 27-ամյա ինժեներ Յուսեֆը Կասաբլանկայից NBC News-ին։ «Ես միայն առողջապահության և կրթության բարեփոխում չեմ ուզում։ Ես ամբողջ համակարգի փոփոխություն եմ ուզում։ Ավելի լավ աշխատավարձ, աշխատանք, ցածր գներ ու արժանապատիվ կյանք եմ պահանջում»։

Հանրային ծառայություն, թե ցուցադրական նախագծեր

Ցուցարարների սրտում առաջնահերթությունների շուրջ պայքարն է։ Մարոկկոն կառուցում է առնվազն երեք նոր մարզադաշտ և վերանորոգում մի քանի այլ մարզադաշտեր՝ պատրաստվելով հյուրընկալել Աշխարհի առաջնությունն ու Աֆրիկայի գավաթը։ Պաշտոնյաները պնդում են, որ այս ներդրումները ազգային հպարտության և տնտեսական զարգացման համար են անհրաժեշտ։ Սակայն երիտասարդները տեսնում են հակասություն՝ միլիարդներ՝ մարզադաշտերին, իսկ դպրոցները ու հիվանդանոցները՝ անտեսված։ ԱՀԿ-ի 2023-ի տվյալներով՝ Մարոկկոյում 10,000 բնակչի հաշվով ընդամենը 7,7 բուժաշխատող կա՝ զգալիորեն պակաս, քան ԱՀԿ-ի առաջարկած 25-ը, իսկ Ագադիրի նման շրջաններում՝ ընդամենը 4,4։

Վարչապետ Ազիզ Ախաննուշը պաշտպանում է կառավարության քայլերը՝ նշելով, որ ոլորտում բարեփոխումներ են իրականացվում և խնդիրները ժառանգվել են նախորդ կառավարություններից։ Ագադիրի հիվանդանոցի ողբերգությունից հետո առողջապահության նախարարը ազատեց մի քանի պաշտոնյաների, սակայն քննադատները պնդում են, որ խնդիրը համակարգային է՝ ֆինանսավորման և վերահսկողության պակասով։

Շարժում առանց քարտեզի՞

Թեև զանգվածային ձերբակալությունները շատերին վախեցրին, Gen Z 212-ն ու «Մարոկկոյի երիտասարդների ձայնը» շարունակում են պայքարը։ «Ցույցերն են մեր իրավունքները շահելու միակ ճանապարհը», — ասում է ցուցարարներից մեկը տարեց տղամարդուն, ով փորձում էր ետ պահել նրան։ Կազմակերպիչները շարունակական ակցիաներ են պլանավորում՝ թվային հարթակներով տարածելով իրենց ուղերձը։

Մինչ Մարոկկոն մոտենում է 2026-ի խորհրդարանական ընտրություններին և միջազգային ուշադրության կենտրոնում է իր մարզադաշտերով, կառավարությունը կանգնած է լուրջ ընտրության առաջ՝ բացել երկխոսություն ու արձագանքել երիտասարդների դժգոհություններին, թե շարունակել ճնշումները՝ խորացնելով հասարակական լարվածությունը։ Մի քանի հանրահայտ հեռուստահաղորդավարներ ու արվեստագետներ ևս միացել են երկխոսության կոչին՝ ընդգծելով, որ պահանջները լիովին համապատասխանում են սահմանադրական իրավունքներին։

Այս պահին փողոցներն ու Դիսկորդի հարթակները շարունակում են բորբոքված մնալ՝ լի հիասթափությամբ, բայց նաև՝ հույսով։ Gen Z 212-ի պատմությունը դեռ չի ավարտվել։ Բայց մի բան հստակ է. Մարոկկոյի երիտասարդ սերունդը գտել է իր ձայնը և հրաժարվում է անտեսվել։

Վերլուծություն. Gen Z-ի այս բողոքը Մարոկկոյի հասարակական-քաղաքական դաշտում շրջադարձային պահ է։ Եթե նախկինում նման շարժումները ղեկավարվում էին կուսակցական վերնախավից, այս թվային սերունդը առաջնորդազուրկ է, համառ և կենտրոնացած՝ ոչ թե գաղափարախոսության, այլ սոցիալական արդարության վրա։ Նրանց պահանջները համընդհանուր են՝ աշխատանք, առողջապահություն, արժանապատվություն, ինչպես աշխարհի շատ երկրներում։ Քանի որ երկիրը մոտենում է ընտրություններին ու միջազգային դիտորդության կենտրոնում է, իշխանությունների պատրաստակամությունը լսելու ու փոփոխություններ իրականացնելու հարցում կարող է որոշիչ լինել՝ արդյոք այս բողոքը կդառնա իրական բարեփոխումների սկիզբ, թե կխորացնի հասարակական հիասթափությունը։