Gen Z-ի բողոքի ալիքը Նեպալում փոխեց իշխանության դեմքը
Կատմանդուի սրտում երիտասարդների ձայները թնդացին ամբողջ երկրով՝ պահանջելով վերջ դնել կոռուպցիային և ապահովել ազատ ու արդար ապագա։ 2025 թվականի սեպտեմբերին Gen Z-ի առաջնորդած բողոքի ալիքը Նեպալում պարզապես պատմության հերթական էջը չէր․ դա սերնդային երկրաշարժ էր։ Երկու օրում անկարգությունները խլեցին 72 մարդու կյանք, այդ թվում՝ երեք ոստիկանների, և ստիպեցին վարչապետ ԿՊ Շարման Օլիին հրաժարական տալ, լուծարվեց խորհրդարանը, երկիրը հայտնվեց անորոշության մեջ։
Մահաբեր բախումների լուսանկարներն ու տեսանյութերը՝ ուսանողներ ընդդեմ հատուկ ջոկատայինների, կառավարական շենքերի գրավում, դարձան Նեպալի հասարակության զայրույթի խորհրդանիշ։ Բողոքի ակցիաները, որոնք սկիզբ առան կոռուպցիայի և սոցիալական ցանցերի արգելքի դեմ, ընդգրկեցին ողջ երկիրը՝ փողոցների արգելափակում, պետական ու մասնավոր շենքերի հրդեհում և պահանջներ՝ իշխանությունների պատասխանատվության մասին։ Սեպտեմբերի 8-ի ոստիկանության կրակահերթի հետևանքով 19 երիտասարդի մահը դարձավ շարժման հիմնական խորհրդանիշ, իսկ Gen Z-ի պահանջները՝ արդարության և փոփոխության, օրեցօր ուժգնացան։
Սուշիլա Կարկի․ գլխավոր դատավորից՝ վարչապետ
Նեպալի երիտասարդների ցանկությամբ երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ վարչապետ նշանակվեց կին՝ Սուշիլա Կարկին, ով նախկինում եղել է Գերագույն դատարանի նախագահ։ Նրա նշանակումից հետո, սեպտեմբերի 12-ին, Նեպալը հայտնվեց նոր հույսի և ցավի խաչմերուկում։
Կարկին, 73 տարեկան, ստանձնեց պաշտոնը՝ ժառանգելով անկայունություն, բայց նաև փոփոխության ակնկալիք։ Նրա կառավարության կազմում սկզբում ընդգրկված էին չորս նախարար, բայց արագ ընդլայնվեց մինչև ինը։ Նորանշանակ նախարարներից՝ Անիլ Կումար Սինհան (նախկին Գերագույն դատարանի դատավոր) ստանձնեց երեք ոլորտ, Մահաբիր Պունը (գիտության ու նորարարության ոլորտի առաջատար, Մագսայսայ մրցանակակիր)՝ կրթության ու տեխնոլոգիայի, Մադան Պրասադ Պարիյարը՝ գյուղատնտեսության, Ջագդիշ Խարելը՝ կապի, իսկ Սանգիտա Միշրան՝ առողջապահության նախարար։
Կառավարության կազմում ընդգրկված են նաև Ռամեշոր Խանալը (ֆինանսների), Կուլման Ղիսինգը (էներգետիկայի) և Օմ Պրակաշ Արիալը (ներքին գործերի), ինչը խորհրդանշում է ինչպես անհետաձգելի խնդիրների լուծման, այնպես էլ երկարաժամկետ փոփոխությունների պատրաստակամություն։ Կարկիի կառավարությանը վստահված է երկրի կայունացումը, կորուստների վերականգնումն ու առաջիկա ընտրությունների կազմակերպումը՝ վեց ամսվա ընթացքում։
Բողոքի զոհերի մահը քննող հանձնաժողով
Gen Z շարժման հիմնական պահանջներից մեկն էր՝ անկախ քննություն անցկացնել բողոքի ժամանակ տեղի ունեցած սպանությունների և բռնությունների հարցով։ Անցումային կառավարությունը ստեղծեց երեք անդամից բաղկացած հանձնաժողով, որի ղեկավարն է Գաուրի Բահադուր Կարկին (նախկին Գերագույն դատարանի դատավոր)։ Հանձնաժողովի կազմում են նաև Բիգյան Ռան Շարման (ոստիկանության նախկին գեներալ) և իրավաբանական փորձագետ Բիշվեշվոր Պրասադ Բհանդարին։
Հանձնաժողովի առաքելությունն է՝ քննություն իրականացնել սեպտեմբերի 8-9-ի դեպքերի վերաբերյալ, ստուգել ոստիկանության կողմից ուժի օգտագործման, այդ թվում՝ հրազենի կիրառման մեղադրանքները և առաջարկել պատասխանատվության մեխանիզմներ։ Կառավարությունը զոհվածների ընտանիքներին հատկացրել է 10 լաք ռուփի (մոտ 1 մլն հնդկական ռուփի) ֆինանսական օգնություն, ինչպես նաև վերացրել է սոցիալական ցանցերի արգելքը՝ նշանավորելով հանրության պահանջների հանդեպ լսողություն։
Ներքին գործերի նախարար Օմ Պրակաշ Արիալը ընդգծեց հանձնաժողովի անաչառության և թափանցիկության կարևորությունը՝ ընդունելով ժողովրդի ցավն ու զայրույթը։ Հանձնաժողովի աշխատանքը, ըստ սպասումների, պետք է ձևավորի թե՛ իրավական հետևանքներ, թե՛ ավելի լայն հասարակական քննարկում՝ կառավարման և արդարության վերաբերյալ։
Երկիրն ընտրության առաջ․ նոր ուղի
Նեպալի նախագահ Ռամ Չանդրա Պաուդելը, Սահմանադրության օրվա իր ելույթում, նշեց․ «Նեպալը նոր ուղու վրա է՝ նոր երազներով»։ Նա կոչ արեց միասնության, արտերկրի և երկրի ներսի աջակցություն, առաջնահերթ համարեց կոռուպցիայի վերացումը, աշխատատեղերի ստեղծումը, շրջակա միջավայրի կայունությունը և սոցիալական արդարությունը։ Պաուդելի խոսքերը՝ անձնական ցավի ու հույսի շաղախով, արտացոլում էին պահի լրջությունն ու ապագայի սպասումը։
Սահմանադրության տասնամյակի կապակցությամբ նախագահը ցավակցություն հայտնեց զոհվածների ընտանիքներին ու բողոքի ակցիաների ընթացքում զոհված 59 ուսանողներին ու քաղաքացիներին հայտարարեց մարտիրոսներ։ Կառավարության խոստումը՝ վեց ամսվա ընթացքում ընտրություններ կազմակերպել և իշխանությունը վերադարձնել ժողովրդի ներկայացուցիչներին, երկրի ապագայի համար վճռորոշ փորձություն է։
Բազմաթիվ նեպալացիների, հատկապես երիտասարդ սերնդի համար, ընթացիկ անցումային փուլը պարզապես նոր անունների իշխանության գալը չէ․ դա անցյալի սխալների հաղթահարման և նոր ուղի ընտրելու փորձ է։ Gen Z շարժումը ցույց տվեց, որ երիտասարդության ակտիվությունը կարող է քանդել հին համակարգերը ու պահանջել պատասխանատվություն՝ երկրի ամենաբարձր մակարդակներում։
Նեպալը կանգնած է կարևոր հարցերի առաջ․ արդյո՞ք անցումային կառավարությունը կկատարի իր խոստումները, հանձնաժողովի աշխատանքը կհանգեցնի արդարության ու հաշտության, և արդյո՞ք երիտասարդական ալիքը կպահպանի իր ձգտումները՝ ձևավորելով երկրի ժողովրդավարությունը երկարաժամկետ հեռանկարում։
Միջազգային փորձագետները՝ Reuters, Outlook India և Kathmandu Post ընդգծում են Նեպալի այս շրջադարձային պահի կարևորությունը ոչ միայն երկրի, այլև տարածաշրջանի համար, որտեղ երիտասարդական շարժումները դառնում են փոփոխությունների շարժիչ ուժ։ Աշխարհը հետևում է, թե ինչպես է Նեպալի նոր ղեկավարությունը փորձում ցավը վերածել փոփոխության։
Gen Z շարժման հետևանքով Նեպալը հայտնվել է պատմական խաչմերուկում։ Սուշիլա Կարկիի նշանակումը և բազմազան կառավարության ձևավորումը նշանավորում են սերնդային փոփոխություն, բայց իրական փորձությունը դեռ առջևում է․ արդյո՞ք խոստացած բարեփոխումները, արդարությունն ու ներառականությունը կդառնան իրականություն։ Միայն ժամանակը ցույց կտա՝ արդյոք նոր ուղին, որ ձևավորվել է երիտասարդության պայքարի ջերմության մեջ, կհանգեցնի հավասար ու բարեկեցիկ հասարակության, ինչի համար պայքարում են նեպալացիները։