1989 թվականի մայիսի 23-ի կեսօրին Պեկինի Տյանանմեն հրապարակի հյուսիսային հատվածում՝ «Երկնային խաղաղության դարպասների» վրա, աշխատակիցները շտապողականությամբ կտորով ծածկում են Մաո Ցզեդունի 6×4.6 մետր չափսերի հսկայական դիմանկարը։ Կոմունիստական Չինաստանի ամենանվիրական քաղաքական խորհրդանիշի վրա երևում են մուգ ներկի անջնջելի հետքեր, որոնք ծոսում են «մեծ առաջնորդի» դեմքով և օձիքով։ Այս արտառոց լուսանկարը ֆիքսել է չինական պետության խորհրդանշական անխոցելիության փլուզման հազվագյուտ պահը 1989 թվականի ժողովրդավարական շարժման գագաթնակետին։ Ի՞նչն էր ստիպել Հունան նահանգից ժամանած երեք երիտասարդների ռիսկի դիմել ու ցմահ բանտարկության սպառնալիքի տակ ներկով լցված ձվեր նետել Մաոյի պատկերի վրա, և ինչպես այս եզակի քաղաքական ակցիան բացահայտեց 1989-ի բողոքի ալիքի ներսում առկա խոր գաղափարական տարաձայնությունները։
Ի՞նչ է պատկերված լուսանկարում
Լուսանկարում Տյանանմենի պատմական ճարտարապետական ֆոնին պատկերված է պետական խորհրդանիշի դեմ ուղղված աննախադեպ հարվածի հետևանքը։ Կենտրոնական կամարաձև դարպասից վեր կախված Մաո Ցզեդունի հսկայական յուղաներկ դիմանկարը մասամբ ծածկված է անվտանգության աշխատակիցների և բանվորների կողմից բարձրացված կտորով։ Չնայած վնասը թաքցնելու փորձերին, կտորի տակից հստակ նկատվում են մուգ մոխրագույն և սև յուղաներկի հետքերը, որոնք հոսել են դիմանկարի ստորին հատվածով։ Ներքևում՝ Ոսկե ջրերի կամրջի մոտ, հավաքված են ուսանողական հսկիչներ, քաղաքացիներ և պաշտոնական անձինք, որոնց դեմքերին ընթերցվում է ապշահարություն և լարվածություն։ Կադրը հակադրում է կայսերական ու կոմունիստական իշխանության հավերժական թվացող հզորությունը քաղաքացիական անհնազանդության կոնկրետ, անմիջական փաստի հետ։
Պատկերի հետևում թաքնված պահը
Ակցիան տեղի է ունեցել 1989 թվականի մայիսի 23-ի կեսօրին։ Մասնակիցները Հունան նահանգից եկած երեք երիտասարդներ էին՝ 25-ամյա նախկին ուսուցիչ Յու Չժիցզյանը, «Լիույան Ժիբաո» թերթի 22-ամյա լրագրող Յու Դունյուեն և 25-ամյա ավտոբուսի վարորդ Լու Դեչենը։ Հիասթափված լինելով ուսանողական առաջնորդների զգուշավորությունից և Կոմունիստական կուսակցության հետ զիջումային բանակցություններից՝ նրանք որոշեցին դիմել արմատական քայլի՝ հարվածելով ավտորիտարիզմի բուն ակունքին։ Պեկին հասնելով՝ նրանք «Վանֆուցզին» հանրախանութից գնեցին քսան հում ձու, զգուշությամբ դատարկեցին դրանք, ներսը լցրեցին յուղաներկով խառնված մուգ մոխրագույն ներկ և փակեցին մոմով։ Տյանանմենի հրապարակում նրանք փռեցին կալիգրաֆիկ պաստառ՝ «Ավարտ հինգհազարամյա բռնապետությանը / Վերջ անձի պաշտամունքին» գրությամբ։ Յու Չժիցզյանը պահում էր անցորդներին, իսկ Յու Դունյուեն և Լու Դեչենը ձվերը նետեցին հսկայական կտավի ուղղությամբ։ Քսան ձվից երեքը դիպան դիմանկարին՝ աղտոտելով Մաոյի կզակն ու կրծքավանդակը։
Լուսանկարիչը և լուսանկարի ծագումը
Այս կադրը ֆիքսվել է միջազգային ֆոտոլրագրողների և արևմտյան լրատվական գործակալությունների կողմից, որոնք 1989 թվականի մայիսին լուսաբանում էին Պեկինի զանգվածային ցույցերը։ Ծածկված և ներկոտված դիմանկարի լուսանկարները ժամերի ընթացքում արբանյակային կապով տարածվեցին աշխարհով մեկ Associated Press և Reuters գործակալությունների միջոցով։ Չինաստանի պետական հեռուստատեսությունը (CCTV) նույնպես ցուցադրեց պղծված դիմանկարը՝ դատապարտելով երեք երիտասարդներին որպես «հակահեղափոխական խուլիգանների»։ Չնայած հաջորդող շաբաթներին իշխանությունները արտաքսեցին արտասահմանյան լրագրողներին, այս լուսանկարները պահպանվեցին համաշխարհային արխիվներում որպես 1989-ի իրադարձությունների ամենաարմատական խորհրդանշական ակտի վկայություն։
Պատմական համատեքստը
Հրապարակում արձագանքը եղավ ակնթարթային և հակասական։ Ուսանողական շարժման հսկիչները, վախենալով, որ Մաոյի դիմանկարի վնասումը իշխանություններին ռազմական ուժ կիրառելու պատրվակ կտա, բռնեցին Յու Չժիցզյանին, Յու Դունյուեին և Լու Դեչենին Հանրապետության հերոսների հուշարձանի մոտ։ Հարցաքննությունից հետո ուսանողական առաջնորդները նրանց հանձնեցին Պեկինի հասարակական անվտանգության բյուրոյին։ Հունիսի 4-ի արյունալի ճնշումից հետո ռեժիմը դաժանորեն պատժեց երեքին․ Յու Չժիցզյանը դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման (բանտում անցկացրեց 11.5 տարի), Յու Դունյուեն՝ 20 տարվա (անցկացրեց մոտ 17 տարի՝ կտտանքների հետևանքով ստանալով ծանր հոգեկան խանգարումներ), իսկ Լու Դեչենը՝ 16 տարվա բանտարկության։ Վնասված դիմանկարը մի քանի ժամ անց հեռացվեց և փոխարինվեց պահեստային բնօրինակով։
Ինչո՞ւ է այն կարևոր այսօր
Այս լուսանկարը մնում է պատմական բացառիկ վավերագիր, քանի որ այն ֆիքսել է չինական ավտորիտար համակարգի խորհրդանշական անխոցելիության պատրանքի փլուզումը։ Մինչ ուսանողական առաջնորդները փորձում էին բարեփոխումների հասնել համակարգի ներսում, «հունանցի երեք ակտիվիստները» պնդում էին, որ իսկական ազատությունը պահանջում է մաոյական տոտալիտարիզմի հիմնարար առասպելի քանդում։ Այսօր Տյանանմենի դարպասների Մաոյի դիմանկարը ամեն տարի թարմացվում է պետական հատուկ արարողակարգով, սակայն այս լուսանկարը հիշեցնում է այն պահի մասին, երբ ներկն ու ձվի կեղևը պատռեցին անձեռնմխելի իշխանության քողը։