Հեմի մոլեկուլների հայտնաբերումը վաղ կավճի շրջանի հանածոյում
Միջազգային հետազոտական խումբը հայտնաբերել է հեմ՝ արյուն տեղափոխող կարևորագույն մոլեկուլ, Բրազիլիայում հայտնաբերված 115 միլիոն տարվա վաղեմության դինոզավրի ոսկորի անոթային խողովակներում, ինչպես նշված է Journal Arta-ի կողմից 2026 թվականի նոյեմբերի 9-ին հրապարակված ուսումնասիրությունում։ Այս բացահայտումը վիճարկում է գիտական երկարամյա այն պատկերացումները, թե որքան ժամանակ կարող են գոյատևել օրգանական մոլեկուլները կենդանու մահից հետո։
Ֆոսիլացված մնացորդները պատկանում են Aratasaurus museunacionali տեսակին, որը Velociraptor-ի հեռավոր ազգականն է և ապրել է վաղ կավճի շրջանում։ Հայտնաբերվելով 2008 թվականին Բրազիլիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող Romualdo ֆորմացիայի հանքավայրում՝ նմուշը հրաշքով փրկվել էր 2018 թվականի ավերիչ հրդեհից, որը ոչնչացրել էր Ռիո դե Ժանեյրոյի դաշնային համալսարանի Ազգային թանգարանը։ Դրա գիտական անվանումը թարգմանվում է որպես «Ազգային թանգարանի հրդեհից ծնված դինոզավր»։
Վերլուծական մեթոդներ և աղտոտման վերահսկողություն
Curtin համալսարանի հետազոտող Կլինտոն Գրայսի և ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի ու Բրազիլիայի գործընկերների գլխավորությամբ թիմը կիրառել է առաջադեմ լաբորատոր մեթոդներ ոսկորի ներքին մոլեկուլային կառուցվածքը ստուգելու համար։ Օգտագործելով հեղուկ քրոմատոգրաֆիա-զանգվածային սպեկտրոմետրիա, Ռամանի սպեկտրոսկոպիա և փոխանցող էլեկտրոնային մանրադիտակ՝ հետազոտողները վերլուծել են ոսկրային անոթային խողովակները։
Փորձարկումները ցույց են տվել, որ հեմի մոլեկուլները գտնվում են բացառապես անոթային խողովակների ներսում, այլ ոչ թե շրջապատող ապարում։ Այս տարածական հակադրությունը հստակ ցույց է տալիս, որ մոլեկուլները ծագել են դինոզավրից, այլ ոչ թե ներթափանցել են արտաքին ստորերկրյա ջրերից կամ նստվածքներից։ Ավելին, շրջապատող նստվածքներում հայտնաբերված բջջանման կառույցներում գերակշռել են քլորոֆիլից ստացված միացությունները, ինչը վկայում է բուսական կամ մանրէային ծագման մասին։
Թաֆոնոմիկ պահպանվածություն և պատմական գիտական համատեքստ
Բնօրինակ օրգանական նյութերի հայտնաբերումը հին ողնաշարավորների հանածոներում մնում է հակասական թեմա պալեոնտոլոգիայում։ Ինչպես նշում են ուսումնասիրության հեղինակները, լաբիլ միացությունները սովորաբար արագորեն քայքայվում են և շատ խոցելի են շրջակա միջավայրի աղտոտման նկատմամբ։ Համաձայն Yahoo News-ի տվյալների՝ նախկինում առնվազն 14 գիտական ուսումնասիրություններ պնդել են դինոզավրի արյան հայտնաբերման մասին, սակայն դրանցից ոչ մեկը լայն ճանաչում չի ստացել գիտական հանրության կողմից՝ աղտոտման մտահոգությունների կամ անորոշ բոլոր կենսաբանական կառույցների պատճառով։
Այնուամենայնիվ, անկախ պալեոկենսաբանները այս վերջին հետազոտությունը որակել են որպես մինչ օրս կատարված ամենածավալուն աշխատանքը։ Հետազոտողները նմուշի բացառիկ պահպանվածությունը վերագրում են հատուկ թաֆոնոմիկ պայմաններին։ Դինոզավրի մահից հետո նրա մարմինը սուզվել է ջրային, թթվածնով աղքատ միջավայր, որտեղ մանրէների հաստ խսիրներ են ձևավորվել վերևում։ Հաուսմանիտ հանքանյութի առկայությունը, հնարավոր է, հանդես է եկել որպես հակաօքսիդանտ՝ դանդաղեցնելով կենսաբանական քայքայումը, մինչև արյան բջիջները հանքայնացվել են ոսկրային կառուցվածքի հետ միասին։
Հետևանքները պալեոկենսաբանության համար
Բացի հեմի առկայությունը հաստատելուց, վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել դինոզավրերի ֆիզիոլոգիայի մասին։ Ֆոսիլացված կարմիր արյան բջիջների նմանվող կառույցները թվում են մի փոքր ավելի մեծ և կլորավուն, քան ժամանակակից թռչունների և կոկորդիլոսների մոտ հանդիպող բջիջները։ Հետազոտողները ենթադրում են, որ այս ձևաբանական տարբերությունը կարող է վկայել այն մասին, որ ոչ թռչնաձև դինոզավրերն ունեցել են կարմիր արյան բջիջների այլ ձևեր՝ համեմատած իրենց ժամանակակից թռչնաձև ազգականների հետ՝ նոր հորիզոններ բացելով համեմատական պալեոկենսաբանական հետազոտությունների համար։