Դիվանագիտական խմբագրումներ և Կատարի միջնորդությունը
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Իրանի միջև շարունակվող ռազմական ու տնտեսական հակամարտության կարգավորմանն ուղղված ջանքերը մտել են «շատ առաջադեմ փուլեր»։ Կատարի արտաքին գործերի նախարարությունը երեքշաբթի՝ 2026 թվականի օգոստոսի 4-ին, հաստատել է, որ կարճաժամկետ դիվանագիտական լուծման վերաբերյալ համաձայնագրի նախագծերն այժմ շրջանառվում են Վաշինգտոնի և Թեհրանի միջև։ Այնուամենայնիվ, Կատարի պաշտոնյաները շեշտել են, որ այս բանակցություններն անուղղակի բնույթ են կրում՝ հավելելով, որ կողմերի միջև ուղղակի հանդիպումներ կամ բանակցություններ նախատեսված չեն։
Այս դիվանագիտական ակտիվությունը տեղի է ունենում ծայրահեղ անկայուն իրավիճակում։ Թեև ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Սքոթ Բեսենթը լավատեսություն է հայտնել՝ նշելով, որ ծովային հաղորդակցությունը վերականգնելու շուրջ համաձայնությունը կարող է ձեռք բերվել «այսօր կամ վաղը», վարչակազմի այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ավելի զգուշավոր են։ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն ընդունել է, որ «առաջընթաց կա», սակայն պարզաբանել է, որ բանակցողները դեռևս չեն հասել «վերջնական կետի»՝ Հորմուզի նեղուցով ազատ տարանցումն ապահովելու հարցում։
Հորմուզի նեղուց. տնտեսական վնասները և իրական պատկերը
Հակամարտության տնտեսական հետևանքները ներկայացրել է աշխարհի խոշորագույն նավթ արտահանող «Saudi Aramco» ընկերության գործադիր տնօրեն Ամին Նասերը։ Նա հայտնել է, որ փետրվարի վերջին ռազմական գործողությունների մեկնարկից ի վեր համաշխարհային շուկան կորցրել է շուրջ 2,6 միլիարդ բարել հում նավթ։ Նասերը նախազգուշացրել է, որ ներկայումս Հորմուզի նեղուցով նավերի հոսքը կազմում է նախապատերազմյան մակարդակի ընդամենը մեկ տասներորդը, ինչի հետևանքով համաշխարհային շուկան շաբաթական կորցնում է ավելի քան 100 միլիոն բարել նավթ։ Ըստ ընկերության գնահատականների՝ նույնիսկ եթե նեղուցն այսօր բացվի, սպառված պաշարները վերականգնելու համար կարող է պահանջվել մինչև 18 ամիս։
Չնայած մատակարարումների խիստ սահմանափակումներին՝ նավթային շուկաներն արձագանքել են դիվանագիտական լուրերին։ «Brent» տեսակի նավթի գինը նվազել է ավելի քան 5%-ով՝ հուլիսի կեսերից ի վեր առաջին անգամ իջնելով 80 դոլարի սահմանագծից և կազմելով 79,50 դոլար՝ մեկ բարելի դիմաց։ Ամերիկյան «WTI» թեթև նավթի գինը նվազել է 5,5%-ով՝ հասնելով 75,77 դոլարի։ Սակայն ծովային վերլուծաբանները թերահավատորեն են վերաբերվում արագ կարգավորմանը։ «Kpler» վերլուծական ընկերության տվյալներով՝ օրական նեղուցով անցնում է 10-ից պակաս առևտրային նավ, ինչը հակասում է ԱՄՆ ֆինանսների նախարարի հնչեցրած լավատեսական հայտարարություններին։
Իրանի ռազմավարական լծակները և Օմանի միջանցքը
Թեհրանն ակտիվորեն օգտագործում է Հորմուզի նեղուցի հյուսիսային մասի նկատմամբ իր վերահսկողությունը՝ ցանկացած ժամանակավոր համաձայնության պայմաններ թելադրելու համար։ Փոխարենը Վաշինգտոնի հետ ուղղակի բանակցություններ վարելու, իրանցի պաշտոնյաները երկկողմ քննարկումներ են անցկացնում Օմանի հետ, որը նույնպես տարածքային հավակնություններ ունի նեղուցի նկատմամբ։ Իրանի բանակցային հանձնաժողովի անդամ Աջորլուն հայտարարել է, որ Թեհրանի նպատակն է սահմանել 1-ից 3 ամիս տևողությամբ «ժամանակավոր կարգավորումներ», որոնց ընթացքում Իրանը կպահպանի գերիշխող վերահսկողությունը նախատեսված նավագնացության միջանցքի նկատմամբ։
Իրանցի բանակցողները պնդում են, որ նեղուցով անցման իրավական ռեժիմը չի կարող վերադառնալ նախապատերազմյան կարգավիճակին։ Թեհրանը մեղադրել է ԱՄՆ-ին հունիսին ստորագրված փոխըմբռնման հուշագրի 5-րդ հոդվածը խախտելու մեջ՝ փորձելով բացել չարտոնված հարավային միջանցք Օմանի ափերի մոտ։ Հունիսյան համաձայնագրով Իրանը պարտավորվել էր 60 օրով ապահովել առևտրային նավերի անվտանգ և անվճար անցումը, սակայն միայն իր կողմից թույլատրված երթուղով։ Իրանի ԱԳՆ խոսնակ Էսմայիլ Բաղային հաստատել է, որ Մասկատի հետ ներկայիս քննարկումները կենտրոնացած են մեկ միասնական միջին երթուղու վրա, որը կծառայի որպես ժամանակավոր միջանցք՝ մինչև մշտական երթուղու իրավական հաստատումը։
Ռազմական գործողությունները ջրային տարածքում և հումանիտար ռիսկերը
Ծովում բախումները շարունակվում են։ Միացյալ Թագավորության ծովային առևտրային գործառնությունների կենտրոնը (UKMTO) և ծովային ռիսկերի կառավարման «Marisks» խումբը հայտնել են, որ Լիբերիայի դրոշի ներքո լողացող «Minoan Pioneer» բեռնատար նավը անհայտ արկի հարված է ստացել Օմանի Խասաբ քաղաքից մոտ 23 մղոն հյուսիս-արևելք։ Հարվածի հետևանքով նավի վրա էլեկտրաէներգիայի ամբողջական անջատում է տեղի ունեցել, ինչը ստիպել է անձնակազմին անհապաղ օգնություն խնդրել։
Այս միջադեպը տեղի է ունեցել ԱՄՆ ռազմածովային շրջափակման ֆոնին, որը վերականգնվել էր նախորդ ամիս՝ կարճատև զինադադարի տապալումից հետո։ ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարությունը (CENTCOM) հայտնել է, որ իր ուժերը շրջափակման շրջանակներում վերաուղղորդել են 44 առևտրային նավ, վնասազերծել երկուսը և խուզարկել ևս երկուսը։ Ի պատասխան՝ Իրանի գերագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեիի ռազմական խորհրդական Մոհսեն Ռեզային պետական հեռուստատեսությամբ նախազգուշացրել է, որ Իրանը «ձեռքերը ծալած չի նստի»։ Ռեզային սպառնացել է, որ իրանական ուժերը թիրախավորելու են ԱՄՆ ռազմական նավերը, որոնք կանցնեն այլ երթուղիներով, և պահանջել է, որ Վաշինգտոնը վերադարձնի սառեցված իրանական միջոցները և պաշտոնապես հայտարարի պատերազմի ավարտի մասին։
Ռազմական հետագա էսկալացիայի վտանգը լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում հումանիտար տեսանկյունից։ Պատասխանատու պետական կառավարման Քվինսի ինստիտուտի փոխնախագահ Տրիտա Պարսին նախազգուշացրել է, որ իրանական քաղաքացիական ենթակառուցվածքներին, ինչպիսիք են էլեկտրացանցերը և ջրազրկման կայանները, ԱՄՆ-ի հնարավոր հարվածները կհանգեցնեն հումանիտար աղետի ամառային տապի պայմաններում։ Հարավային Իրանում ջերմաստիճանը վերջերս գերազանցել է 50 աստիճան Ցելսիուսը, իսկ հուլիսին իրականացված հարվածների հետևանքով Հորմոզգան նահանգի տասնյակ գյուղեր արդեն զրկվել են խմելու ջրից։
Թրամփի ռազմավարական երկընտրանքը
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը կանգնած է բարդ ռազմավարական ընտրության առաջ։ Չեղարկելով անցած հանգստյան օրերին Իրանին հասցվելիք խոշոր օդային հարվածները՝ Թրամփն այս դիվանագիտական պատուհանն անվանել է Իրանի «վերջին շանսը»։ Այնուամենայնիվ, նրա վարչակազմի հնարավորությունները սահմանափակված են երկարատև ծովային պատերազմի տնտեսական հետևանքներով և նավթային ընկերությունների գերշահույթներով, որոնց Թրամփը վերջերս քննադատել էր ճգնաժամից չափազանց շատ գումար վաստակելու համար։
Ռազմական վերլուծաբանները նշում են, որ ԱՄՆ վարչակազմը հայտնվել է դժվարին կացության մեջ. այն պետք է կա՛մ համակերպվի անարդյունավետ օդային հարվածների և շրջափակումների երկարաձգման հետ, կա՛մ գնա լուրջ էսկալացիայի՝ թիրախավորելով քաղաքացիական ենթակառուցվածքները, կա՛մ ընդունի սեփական նպատակների ձախողումը և դուրս գա հակամարտությունից։ Քանի դեռ Կատարի միջնորդությամբ նախագծերը շրջանառվում են, առաջիկա օրերը ցույց կտան, թե արդյոք դիվանագիտությունը կկարողանա կանխել տարածաշրջանային ավելի մեծ բախումը։