2026 թվականի սեպտեմբերի 4-ին AGU Advances ամսագրում հրապարակված հետազոտությունը ներկայացնում է ծայրահեղ արևային փոթորիկների աշխարհագրական և տնտեսական ազդեցության ճշգրիտ քարտեզագրումը ԱՄՆ էլեկտրացանցերի վրա։ Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի հետազոտողներ Էդ Օութոնի և Դենիս Բորի ղեկավարած գիտական թիմը մոդելավորել է 150-ից 250 տարին մեկ պատահող հզոր աշխարհամագնիսական փոթորկի ազդեցությունը, որը համադրելի է 1859 թվականի պատմական «Քարինգթոնի իրադարձության» հետ։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ նման ուժգնության երևույթը կարող է 5,1 միլիոն մարդու զրկել էլեկտրաէներգիայից՝ պատճառելով օրական 1,5-ից 2 միլիարդ դոլարի ուղղակի և անուղղակի տնտեսական վնաս։
Երկրաբանական ռիսկեր և ցանցային խոցելիություն
Արևային փոթորիկների նկատմամբ էլեկտրացանցերի խոցելիությունը պայմանավորված է տարածաշրջանային երկրաբանությամբ և բարձր լարման ենթակառուցվածքների կառուցվածքով։ Երբ արևի վրա տեղի ունեցող պայթյունների հետևանքով իոնացված պլազմայի հոսքերը հասնում են Երկիր, դրանք առաջացնում են երկրամագնիսական տատանումներ, որոնք հողի մեջ էլեկտրական հոսանքներ են մակածում (GIC)։ Այս հոսանքները մտնում են բարձր լարման տրանսֆորմատորներ և հաղորդալարեր՝ առաջացնելով ցանցի գերբեռնվածություն և լարման անկում։
Հետազոտության համաձայն՝ ամենաբարձր ռիսկային գոտում են ԱՄՆ Արևելյան ափը և Հյուսիսային հարթավայրերը։ Այս շրջանների տակ գտնվող բյուրեղային ապարներն ունեն բարձր դիմադրողականություն, ինչը թույլ չի տալիս մակածված հոսանքներին հեռանալ դեպի Երկրի ընդերք։ Արդյունքում, էլեկտրական հոսանքն անցնում է էլեկտրահաղորդման գծերով։ Վտանգն ուժեղանում է նրանով, որ ԱՄՆ արևելյան հատվածը միացված է մեկ ընդհանուր էլեկտրացանցային համակարգին, ինչը նշանակում է, որ լարման સ્થાનային խափանումը կարող է շղթայական անջատումներ առաջացնել խոշոր քաղաքային կենտրոններում։
Պատմական նախադեպեր և տնտեսական հետևանքներ
Գիտնականները հիմնվում են պատմական փաստերի վրա․ 1859 թվականի Քարինգթոնի փոթորիկը շարքից հանել էր այն ժամանակվա հեռագրական համակարգերը, իսկ 1989 թվականին Կանադայի Քվեբեկ նահանգում տեղի ունեցած աշխարհամագնիսական ցնցումը ընդամենը 90 վայրկյանում 6 միլիոն մարդու թողել էր առանց էլեկտրականության։
2024 թվականի մայիսին տեղի ունեցած «Գաննոն» փոթորիկը, թեև չհանգեցրեց էլեկտրացանցերի համատարած անջատման, մեծ վնաս հասցրեց գյուղատնտեսությանը։ GPS ճշգրիտ տեղորոշման համակարգերի խափանման պատճառով ԱՄՆ 12 նահանգներում ֆերմերները ստիպված եղան դադարեցնել ցանքսը, ինչը պատճառեց 500 միլիոնից 1 միլիարդ դոլարի վնաս։ Նոր հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ «Գաննոնից» 2-3 անգամ ուժեղ փոթորիկը կարող է գերազանցել հին տրանսֆորմատորների դիմադրողականության սահմանները։
Կանխատեսումներ և պատրաստվածություն
Հյուսիսամերիկյան էլեկտրահուսալիության կորպորացիայի (NERC) ներկայացուցիչ Մարկ Օլսոնը նշում է, որ տրանսֆորմատորների ամբողջական ֆիզիկական ոչնչացման մասին նախկին վատթարագույն կանխատեսումները չափազանցված են։ Հիմնական սպառնալիքը լարման անկայունությունն է, որը կարող է հանգեցնել ցանցի ավտոմատ անջատումներին։
ԱՄՆ Օվկիանոսային և մթնոլորտային հետազոտությունների ազգային վարչության (NOAA) տիեզերական եղանակի կանխատեսման կենտրոնի մասնագետ Շոն Դալի խոսքով՝ վաղ նախազգուշացումը առանցքային նշանակություն ունի։ 2024 թվականին կանխատեսողները կարողացել էին էլեկտրացանցերի օպերատորներին 6 ժամ առաջ զգուշացնել, ինչը թույլ էր տվել ձեռնարկել անվտանգության միջոցառումներ։ Առանց նախնական մոդելավորման՝ արբանյակները կարող են տալ ընդամենը 30 րոպեի նախազգուշացում։ Հետազոտության հեղինակները ընդգծում են, որ ենթակառուցվածքների արդիականացումն ու պաշտպանիչ համակարգերի ներդրումը անհրաժեշտություն են ապագա հզոր փոթորիկներին դիմակայելու համար։