ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ «Համասը» և պաղեստինյան այլ խմբավորումներ համաձայնության են եկել շրջանակային փաստաթղթի շուրջ, որը նախատեսում է Գազայի հատվածում նրանց փուլային զինաթափման ծրագիր։ Թրամփն այս զարգացումն անվանել է «մոնումենտալ քայլ» տարածաշրջանային կայունության ճանապարհին՝ ձեռքբերումը վերագրելով «Խաղաղության խորհրդին» (Board of Peace)՝ միջազգային այն մարմնին, որը ստեղծվել է հետպատերազմյան Գազայի կառավարումը վերահսկելու համար։ Այնուամենայնիվ, չնայած Վաշինգտոնից հնչող բարձրագոչ հայտարարություններին, համաձայնագիրը բախվում է լուրջ թերահավատության, քանի որ իրագործման, միջազգային վերահսկողության և Իսրայելի համաձայնության վերաբերյալ հանգուցային մանրամասները դեռևս մնում են չլուծված:
Այս հայտարարությունը, որն արվում է ԱՄՆ միջնորդությամբ հրադադարի ստորագրումից ինն ամիս անց, փորձում է հաղթահարել խաղաղության ճանապարհային քարտեզի երկրորդ փուլի շուրջ ստեղծված երկարատև փակուղին։ Թեև հոկտեմբերյան հրադադարը կանգնեցրել էր լայնածավալ ռազմական գործողությունները, բանակցությունները կանգ էին առել «Համասի» զինաթափման և ավերված անկլավի վերականգնման երկակի խնդրի պատճառով։ Ըստ «Ալ-Ջազիրա» (Al Jazeera) հեռուստաընկերության ձեռք բերած համաձայնագրի պատճենի՝ փաստաթուղթը սահմանում է, որ զինաթափման հստակ ճանապարհային քարտեզը պետք է մշակվի 14 օրվա ընթացքում՝ միջազգային վերիֆիկացիոն մարմնի հաստատմամբ և բոլոր կողմերի համաձայնությամբ հնարավոր երկարաձգման հնարավորությամբ:
Փուլային ճանապարհային քարտեզը և «Խաղաղության խորհուրդը»
Առաջարկվող շրջանակի համաձայն՝ զինաթափման գործընթացը կառուցված է այնպես, որ տեղի ունենա խնամքով հաշվարկված փուլերով, այլ ոչ թե զենքի անհապաղ հանձնմամբ։ Գործընթացը նախատեսվում է սկսել նորաստեղծ Ազգային կոմիտեի և Միջազգային կայունացման ուժերի՝ Գազա մուտք գործելով։ Ազգային կոմիտեն, որը նախատեսվում է որպես տեխնոկրատ, ապաքաղաքական կառավարող մարմին՝ կոչված փոխարինելու ինչպես «Համասին», այնպես էլ Պաղեստինյան ինքնավարությանը, վերահսկելու է զենքի «գույքագրման և պահեստավորման» գործընթացը։ Այս գործընթացը կվերահսկվի միջազգային վերիֆիկացիոն հանձնաժողովի կողմից՝ պաղեստինյան խմբավորումների մասնակցությամբ:
Ինչպես «Ալ-Ջազիրային» հայտնել է «Խաղաղության խորհրդի» պաշտոնյան, զենքի հանձնումը տեղի կունենա խիստ հերթականությամբ։ Առաջին հերթին կփոխանցվեն տեղական ոստիկանության տնօրինության տակ գտնվող զենքերը, որից հետո կսկսվի ծանր սպառազինության փուլային հանձնումը։ Կարևոր է նշել, որ համաձայնագիրը հստակեցնում է՝ ոչ մի զենք չպետք է հանձնվի Իսրայելին կամ որևէ ոչ պաղեստինյան կառույցի։ Փոխարենը, Ազգային կոմիտեն ճանաչվում է միակ մարմինը, որին թույլատրվում է տիրապետել և պահել զենքերը Գազայի ներսում:
Գազայի հարցերով «Խաղաղության խորհրդի» բարձր ներկայացուցիչ Նիկոլայ Մլադենովը խոստովանել է, որ փաստաթղթի շուրջ համաձայնության գալու համար պահանջվել են ամիսների դժվարին բանակցություններ, որոնք մի քանի անգամ կանգնել են տապալման եզրին։ «Իրականացումն ու վերիֆիկացիան պետք է լինեն իրական», – ուրբաթ օրը հայտարարել է Մլադենովը՝ հավելելով, որ իսրայելական ուժերի դուրսբերումը պետք է ընթանա զինաթափմանը զուգահեռ:
Պայմանական համաձայնություններ և պաղեստինյան ներքին տարաձայնություններ
Չնայած Սպիտակ տան լավատեսական հայտարարություններին, «Համասն» իր համաձայնությունը դրել է խիստ պայմանների տակ։ «Համասի» բանակցային պատվիրակության անդամ Ղազի Համադը «Ալ-Ջազիրային» հաստատել է, որ խմբավորումը չի իրականացնի համաձայնագրի որևէ մաս, եթե իսրայելական ուժերը չկատարեն իրենց պարտավորությունները։ «Այս բանակցությունները չափազանց բարդ ու դժվարին էին», – նշել է Համադը՝ ընդգծելով, որ զինաթափումը կառուցվածքային առումով կապված է Գազայից իսրայելական զորքերի ամբողջական դուրսբերման և վերականգնման աշխատանքների մեկնարկի հետ:
Ռազմական վերլուծաբանները նույնպես մատնանշում են տեքստում առկա ձևակերպումների կարևորությունը։ Ռազմական վերլուծաբան Նիդալ Աբու Զեյդը նկատել է, որ համաձայնագրում «գույքագրում և պահեստավորում» ձևակերպման կիրառումը միտումնավոր փոխզիջում է։ «Ռազմական տեսանկյունից գույքագրումն ու պահեստավորումն իրականացվում է երրորդ կողմի կողմից, որը պարտադիր չէ, որ լինի թշնամական ուժ», – պարզաբանել է Աբու Զեյդը։ «Սակայն բուն զինաթափումը սովորաբար իրականացվում է հակառակորդի կողմից, ինչին պաղեստինյան խմբավորումները երբեք չեն համաձայնի»:
Բացի այդ, պաղեստինյան զինված խմբավորումների միջև կոնսենսուսը դեռևս հեռու է կայացած լինելուց։ Գազայում մեծությամբ երկրորդ զինված խմբավորումը՝ «Պաղեստինյան իսլամական ջիհադը» (PIJ), արագորեն հերքել է վերջնական համաձայնության մասին լուրերը։ Խմբավորման ներկայացուցիչները շրջանառվող տեղեկությունները որակել են ոչ հավաստի և լուրջ վերապահումներ հայտնել նախագծի ձևակերպումների վերաբերյալ՝ ընդգծելով ներքաղաքական այն խոչընդոտները, որոնք կարող են տապալել ծրագիրը դեռևս չսկսված:
Իսրայելական գործոնը. լռություն և տարածքային իրողություններ
Անորոշության հիմնական աղբյուրներից մեկը Իսրայելի կառավարության պաշտոնական դիրքորոշումն է։ Հոդվածի հրապարակման պահին ո՛չ վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի գրասենյակը, ո՛չ էլ ՄԱԿ-ում Իսրայելի ներկայացուցչությունը որևէ պաշտոնական մեկնաբանություն չեն տվել զինաթափման մասին հայտարարությանը։ Այս լռությունը հատկապես ուշագրավ է այն համատեքստում, որ երեքշաբթի օրը Թրամփն ու Նեթանյահուն հանդիպել են Սպիտակ տանը, սակայն կողմերը գրեթե ոչինչ չեն հայտնել Գազայի անվտանգության ճարտարապետության շուրջ քննարկումների մասին:
Գազայում տիրող իրավիճակը կտրուկ հակասում է Վաշինգտոնում հայտարարված դիվանագիտական ճանապարհային քարտեզին։ Իսրայելական բանակը ներկայումս վերահսկում է Գազայի հատվածի ավելի քան կեսը, իսկ Նեթանյահուն նախկինում հայտարարել էր, որ Իսրայելը մտադիր է ընդլայնել իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը մինչև 70%: Այս շարունակական ռազմական ներկայությունը ուղղակիորեն հակասում է «Համասի» պահանջին՝ որպես զինաթափման նախապայման սահմանել զորքերի ամբողջական դուրսբերումը:
Միևնույն ժամանակ, տեղական մոնիտորինգային խմբերն ու առողջապահական մարմինները նշում են, որ իրավիճակը մնում է ծայրահեղ անկայուն։ Չնայած հրադադարի ռեժիմին, բախումները շարունակվում են, իսկ հումանիտար ճգնաժամը՝ խորանում։ Գազայի առողջապահության նախարարության տվյալներով՝ հակամարտության սկզբից ի վեր զոհերի թիվը գերազանցել է 73,000-ը, ներառյալ նրանք, ովքեր զոհվել են հրադադարի հաստատումից հետո՝ շարունակվող լոկալ բախումների և մարդասիրական բեռների տեղաշարժի սահմանափակումների հետևանքով:
Աշխարհաքաղաքական վերահսկողություն և այլընտրանքների որոնում
Համաձայնագրի հետևում կանգնած դիվանագիտական ջանքերը մեծապես հենվում են տարածաշրջանային միջնորդների՝ Եգիպտոսի, Կատարի և Թուրքիայի վրա։ «Համասի» առաջնորդները վերջին օրերին Կահիրեում էին՝ համակարգելու քայլերը տարածաշրջանային խաղացողների հետ՝ հրադադարի երկրորդ փուլի պարտավորություններն ապահովելու համար։ Սպասվում է, որ Եգիպտոսը շուտով կհյուրընկալի բանակցությունների նոր փուլ, որին կմասնակցեն ԱՄՆ-ի, Կատարի և Թուրքիայի ներկայացուցիչները՝ Միջազգային կայունացման ուժերի տեղակայումը պաշտոնականացնելու համար:
Թուրքիայի և Կատարի ներգրավումը «Խաղաղության խորհրդում» նախկինում հարուցել էր իսրայելական կողմի խիստ դժգոհությունը։ Սակայն ամերիկացի պաշտոնյաները պաշտպանել են այս որոշումը՝ պնդելով, որ այդ երկրների մասնակցությունն անհրաժեշտ էր «Համասի» նախնական համաձայնությունը ստանալու համար։ «Հիմա վերջապես կա այլընտրանք Պաղեստինյան ինքնավարությանը և Համասին», – լրագրողներին հայտնել է ԱՄՆ պաշտոնյաներից մեկը՝ նկատի ունենալով առաջարկվող տեխնոկրատ կառավարությունը:
Թեև այս հայտարարությունը նշանակալի դիվանագիտական քայլ է Թրամփի վարչակազմի համար, միջազգային դիտորդները զգուշավոր են գնահատականներում։ Առանց Իսրայելի կառավարության հստակ պարտավորությունների և առանց Միջազգային կայունացման ուժերին զորքեր տրամադրելու պատրաստ երկրների վերջնական ցուցակի, 20 կետից բաղկացած խաղաղության ծրագիրը մնում է չափազանց փխրուն մի շրջանակ, որի գործնական կիրառումը բախվում է աննախադեպ լոգիստիկ և քաղաքական խոչընդոտների: