£8 մլրդ արժողությամբ կործանիչների պատմական գործարքը՝ Մեծ Բրիտանիայի և Թուրքիայի միջև
Եվրոպայի պաշտպանական և քաղաքական դաշտում նոր էջ է բացվում․ Մեծ Բրիտանիան և Թուրքիան ստորագրել են £8 մլրդ արժողությամբ 20 «Eurofighter Typhoon» կործանիչների վաճառքի համաձայնագիր։ Վարչապետ Քեյր Սթարմերի և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ստորագրած այս գործարքը վերջին երկու տասնամյակում Մեծ Բրիտանիայի ամենախոշոր արտահանման համաձայնագիրն է։ Չնայած գործարքը ՆԱՏՕ-ի համերաշխության և բրիտանական արդյունաբերության համար կարևոր քայլ է, այն ստորագրվել է մարդու իրավունքների ոլորտում Թուրքիայի իրավիճակի վերաբերյալ քննարկումների ֆոնին։
ՆԱՏՕ-ի անվտանգության առաջնահերթությունները
Գործարքի ժամանակավորությունը պատահական չէ․ Ռուսաստանի գործողությունները Ուկրաինայում շարունակում են ազդեցություն թողնել ողջ տարածաշրջանի վրա, և ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրները փորձում են միասնական դիրքորոշում ցուցաբերել։ Սթարմերը գործարքը բնութագրել է որպես «հաղթանակ բրիտանացի աշխատողների, մեր պաշտպանական ոլորտի և ՆԱՏՕ-ի անվտանգության համար»։ Typhoon կործանիչը, որը համատեղ արտադրվում է Գերմանիայի, Իտալիայի և Իսպանիայի հետ, արդեն երկու տասնամյակ կարևոր դեր ունի՝ ծառայելով հակամարտությունների գոտիներում և պաշտպանելով եվրոպական օդային տարածքը, հատկապես՝ ռուսական ինքնաթիռների որսալու գործում։ Bloomberg-ի տվյալներով՝ Սթարմերը շեշտել է, որ այս համաձայնագիրը հստակ ազդանշան է Ռուսաստանի նախագահ Պուտինին՝ դաշինքի երկարաժամկետ համերաշխության վերաբերյալ։
Թուրքիան, որպես ՆԱՏՕ-ի առանցքային անդամ, պատրաստվում է թարմացնել իր ռազմաօդային ուժերը՝ նոր կործանիչներով։ «Eurofighter»-ները ժամանակավոր լուծում կծառայեն մինչև թուրքական արտադրության «Kaan» կործանիչի համալրումը։ Սա առաջին դեպքն է, երբ Թուրքիան ռազմական օդանավ է գնում ոչ ԱՄՆ-ից՝ ցույց տալով գործընկերային կապերի բազմազանություն։
Տնտեսական ազդեցություն․ աշխատատեղեր և արդյունաբերական աճ
Գործարքի հետևանքները շատ ավելի լայն են, քան պարզապես ռազմական համագործակցությունը։ BAE Systems-ը՝ բրիտանական ռազմաօդային հսկան, Թուրքիայի համար կործանիչները կմոնտաժի Մեծ Բրիտանիայում, իսկ առաջին մատակարարումը նախատեսված է 2030 թվականին։ Պատվերը կապահովի մոտ 500 աշխատատեղ BAE-ի Ուորթոնում, ինչպես նաև կօգնի Սամլսբերիի ֆյուզելյաժների գործարանին։ Սակայն ընդհանուր տնտեսական ազդեցությունն ավելի մեծ է՝ Defense News-ի գնահատմամբ՝ գործարքը կպահպանի շուրջ 20,000 աշխատատեղ ողջ Մեծ Բրիտանիայում, ներառյալ գործընկեր գործարանները Գերմանիայում, Իտալիայում և Իսպանիայում։
BAE-ի գլխավոր տնօրեն Չարլզ Վուդբերնը Typhoon-ը անվանել է «արտահանման հաջողության պատմություն»՝ ընդգծելով, որ պաշտպանական ներդրումները կարող են խթանել էական տնտեսական աճ և պահպանել ազգային անվտանգության համար կարևոր հմտություններ։
Մարդու իրավունքների վիճահարույց հարցերը
Տնտեսական և ռազմավարական առավելությունները կրկին վեր են բարձրացրել Մեծ Բրիտանիայի արտաքին քաղաքականության մեջ մարդու իրավունքների հարցերը։ Քննադատները մատնանշում են Թուրքիայում աճող ավտորիտարիզմը և ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ վերջին իրավական քայլերը։ Գործարքի ստորագրման պահին Էրդողանի գլխավոր քաղաքական հակառակորդ Էքրեմ Իմամօղլուն շարունակում էր մնալ բանտում՝ կոռուպցիայի մեղադրանքով, իսկ այժմ նրա դեմ նոր՝ լրտեսության և բրիտանական հետախուզության հետ կապերի մեղադրանքներ են առաջադրվել, որոնք նա լիովին հերքել է։ Ստամբուլի դատարանը ձերբակալման որոշում է կայացրել Իմամօղլուի, ինչպես նաև հայտնի լրագրողի և քարոզարշավի ղեկավարի նկատմամբ՝ արտասահմանյան հետախուզության հետ ենթադրյալ կապերի համար։
Amnesty International UK-ի արտաքին գործերի տնօրեն Փոլի Թրասքոթը կոչ է արել Սթարմերին բարձրաձայնել «Թուրքիայում մարդու իրավունքների խորը վիճակը» և ապահովել, որ բրիտանական գործարար կապերը չծածկեն խախտումները։ Նա նշել է նաև նույնասեռ ամուսնության քրեականացման հավանական օրենսդրական փոփոխությունների և ընդդիմադիր կուսակցությունների դեմ շարունակվող ճնշումների մասին։
Վարչապետի գրասենյակի ներկայացուցիչը պատասխանել է․ «Մենք բազմիցս բարձրացրել ենք Ստամբուլի քաղաքապետի և ցուցարարների ձերբակալումները Թուրքիայի կառավարության առաջ։ Մեծ Բրիտանիան հետևողականորեն պաշտպանում է ժողովրդավարությունը, մարդու իրավունքները և օրենքի գերակայությունը»։ Սակայն ռազմավարական և բարոյական առաջնահերթությունների միջև լարվածությունը շարունակում է մնալ ակնառու։
Աշխարհաքաղաքական խաղը․ ազդանշան Մոսկվային և մյուսներին
Գործարքի անմիջական տնտեսական և դիվանագիտական հետևանքներից բացի, այն դիտվում է որպես ազդանշան՝ ուղղված Ռուսաստանին և այլ գլոբալ դերակատարներին։ ՆԱՏՕ-ի արևելյան և հարավային սահմանները մշտական ճնշման տակ են, և Մեծ Բրիտանիայի ու Թուրքիայի համագործակցության խորացումը կոչված է կանխել սպառնալիքները և պաշտպանել ընդհանուր շահերը։ Typhoon-ը դարձել է արևմտյան ռազմական համակարգման խորհրդանիշ՝ արդեն շահագործվում է Ավստրիայում, Օմանում, Քաթարում, Քուվեյթում և Սաուդյան Արաբիայում։
Թուրքիային վաճառքը կրկնում է նմանատիպ ճանապարհը, որով կործանիչը արտահանվել է Սաուդյան Արաբիային՝ միայն այն բանից հետո, երբ Գերմանիան հրաժարվեց խոչընդոտներից, կապված լրագրող Ջամալ Խաշոգջիի սպանության հետ մարդու իրավունքների վերաբերյալ մտահոգություններով։ Ինչպես նշում է The Guardian, նման գործարքները հաճախ կառավարություններին կանգնեցնում են տնտեսական և ռազմավարական առաջնահերթությունները ժողովրդավարական արժեքների և մարդու իրավունքների պաշտպանության անհրաժեշտության դիմաց։
Հեռանկարներ․ մատակարարումներ, իրականացում և քաղաքական հետևանքներ
Առաջին կործանիչների մատակարարումը նախատեսված է 2030 թվականին, և այժմ ուշադրության կենտրոնում է գործարքի իրականացումը։ Մանրամասները՝ պահեստամասերի և զենքերի համալրման վերաբերյալ, չեն հրապարակվել, սակայն պաշտոնական աղբյուրները հաստատում են, որ այս համաձայնագիրը էապես կհամալրի Թուրքիայի հին օդային պարկը։ Մեծ Բրիտանիայի համար գործարքը Typhoon-ի արտադրական գծի համար փրկություն է, որը նոր պատվեր չէր ստացել 2017 թվականից ի վեր։
Երկու երկրները, ունենալով բազմաթիվ ներքին և արտաքին մարտահրավերներ, այս գործարքը, ամենայն հավանականությամբ, կմնա քննարկումների կենտրոնում՝ առաջ բերելով հարցեր ապագա պաշտպանական համագործակցության, բարոյական քաղաքականության և ազգային շահերի ու միջազգային նորմերի միջև հավասարակշռության վերաբերյալ։
Ընդհանուր առմամբ, Մեծ Բրիտանիա-Թուրքիա Typhoon-ի գործարքը տնտեսական կարևոր ձեռքբերում է և դիվանագիտական փորձություն։ Այն ընդգծում է ՆԱՏՕ-ի դիմակայունությունը և ուժեղացնում բրիտանական արդյունաբերությունը, սակայն բացահայտում է ժամանակակից արտաքին քաղաքականության մշտական խնդիրը՝ ինչպես համատեղել անվտանգությունն ու բարեկեցությունը մարդու իրավունքների և ժողովրդավարական սկզբունքների պաշտպանության հետ։