2026 թվականի օգոստոսի 18-ին բրիտանական Channel 4 հեռուստաալիքով հեռարձակվեց ռեժիսոր Քսավյե Ալֆորդի «ADHD-ի մեծ առասպե՞լը» (The Great ADHD Myth?) 60-րոպեանոց սկանդալային փաստավավերագրական ֆիլմը։ Հաղորդաշարը, որը վարում է Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության ազգային ծառայության (NHS) հոգեբույժ, դոկտոր Մաքս Փեմբերթոնը, անմիջապես արժանացավ բժշկական համայնքի, բարեգործական կազմակերպությունների և պացիենտների իրավունքների պաշտպանների կտրուկ քննադատությանը։ Ֆիլմը հարցականի տակ է դնում ուշադրության պակասի և գերակտիվության համախտանիշի (ADHD)՝ որպես նյարդազարգացման իրական խանգարման գոյությունը՝ այն ներկայացնելով որպես սթրեսային հասարակության սոցիալական հետևանք։
Ախտորոշումների աճ և հանրային քննարկումներ
Բրիտանական NHS-ի տվյալներով՝ 2020-ից 2025 թվականներին ADHD-ի ախտորոշման ուղեգրումների թիվն աճել է ապշեցուցիչ 200%-ով։ Այսօր Միացյալ Թագավորությունում այս խնդրով ապրում է շուրջ 2,5 միլիոն մարդ։ Դոկտոր Մաքս Փեմբերթոնը պնդում է, որ ADHD-ն հազվադեպ հանդիպող մանկական ախտորոշումից վերածվել է մի պիտակի, որն այսօր «պահանջվում և բաժանվում է» համակարգային ճնշման ներքո։
Որպեսզի ցույց տա, թե որքան հեշտ է մասնավոր կլինիկաներում ստանալ այդ ախտորոշումը, Փեմբերթոնն ինքն է անցնում մասնավոր հետազոտություն և արագորեն ստանում ADHD ախտորոշումը։ Ֆիլմում հանդես են գալիս ոլորտի հայտնի մասնագետներ։ Ընտանեկան բժիշկների թագավորական քոլեջի նախկին նախագահ, դոկտոր Այոնա Հիթը հայտարարում է. «Իմ կարծիքով՝ սա բացարձակապես բժշկական խնդիր չէ»։ Իսկ Հոգեբույժների թագավորական քոլեջի նախկին նախագահը նշում է, որ ADHD-ի շուրջ ձևավորված արդյունաբերությունը գումար է վաստակում «մարդկանց տառապանքների հաշվին»։
Մասնագիտական հակադարձում և գիտական կոնսենսուս
Առողջապահական կազմակերպությունների արձագանքը եղավ կտրուկ և միանշանակ։ Շատերը քննադատեցին ֆիլմի վերնագիրը՝ այն անվանելով մանիպուլյատիվ և վնասակար այն մարդկանց համար, ովքեր ամեն օր պայքարում են այս խանգարման դեմ։ Նրանք շեշտում են, որ գերախտորոշման կամ մասնավոր կլինիկաների բիզնես շահերի քննադատությունը չպետք է հանգեցնի հենց հիվանդության գոյության ժխտմանը։
ԱՄՆ Հոգեկան առողջության ազգային ինստիտուտը (NIMH) և Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները (CDC) ADHD-ն ճանաչում են որպես իրական նյարդազարգացման խանգարում։ Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության և խնամքի գերազանցության ազգային ինստիտուտի (NICE) ուղեցույցները պահանջում են, որ ախտորոշումը կատարվի բացառապես մասնագիտացված կլինիկական և հոգեսոցիալական համապարփակ գնահատման արդյունքում։
Թեև կոգնիտիվ նեյրոկենսաբան, պրոֆեսոր Կատյա Ռուբիան ֆիլմում նշում է, որ չկան հստակ տվյալներ, որոնք կապացուցեն «ADHD ուղեղի» տարբերությունը սովորական ուղեղից, առաջատար կլինիկական մասնագետները պնդում են, որ արյան անալիզի կամ նեյրովիզուալիզացիայի բացակայությունը չի նսեմացնում հիվանդության իրական լինելը, քանի որ բազմաթիվ հոգեկան խանգարումներ ախտորոշվում են սիմպտոմների կայուն համախմբով։