Մերձավոր Արևելքում աշխարհաքաղաքական լարվածությունը նոր թափ է ստացել այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը ուղղակի ռազմական սպառնալիք է հնչեցրել Օմանի Սուլթանության հասցեին։ Ինչպես հաղորդում է PBS NewsHour-ը, Fox News-ի լրագրող Թրեյ Յինգստին տված հարցազրույցում Թրամփը հայտարարել է, որ Միացյալ Նահանգները կռմբակոծի Օմանը, եթե վերջինս «կանգնի իր ճանապարհին»՝ օգտագործելով կոշտ արտահայտություններ։ Այս կտրուկ հայտարարությունը արտացոլում է Վաշինգտոնի աճող դժգոհությունը Օմանի և Իրանի միջև ընթացող երկկողմ բանակցությունների վերաբերյալ, որոնք վերաբերում են էներգակիրների տարանցման համար կենսական նշանակություն ունեցող Հորմուզի նեղուցի կառավարմանը։
Դիվանագիտական այս բախումը տեղի է ունենում չափազանց զգայուն ժամանակահատվածում։ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև միջանկյալ համաձայնագրով նախատեսված խաղաղության բանակցությունների 60-օրյա պատուհանն սպառվել է, և կողմերը չեն նախատեսում երկարաձգել այն կամ նոր հանդիպումներ անցկացնել։ Վաշինգտոնի և Թեհրանի միջև ուղղակի կապուղիների բացակայության պայմաններում Օմանի և Իրանի բանակցությունները դարձել են նեղուցի անվտանգությանն առնչվող միակ ակտիվ դիվանագիտական գործընթացը, ինչը շրջանցում է ամերիկյան ազդեցությունը։
Առաջարկվող նավագնացության երթուղու մեխանիզմը
Սպիտակ տան դժգոհության գլխավոր պատճառը Մասկատի և Թեհրանի միջև համաձայնեցվող ծովային նոր մեխանիզմն է։ Տարածաշրջանային պաշտոնյաների փոխանցմամբ՝ նախագծվող համաձայնագրով նախատեսվում է, որ առևտրային նավերը Պարսից ծոց կմտնեն Իրանի վերահսկողության տակ գտնվող երթուղով, իսկ դուրս կգան Օմանի կողմից վերահսկվող հատվածով։
Իրանական կողմը հայտարարում է, որ այս մեխանիզմները նպատակ ունեն «ապահովել անվտանգ նավագնացություն Հորմուզի նեղուցով՝ հարգելով երկու ափամերձ պետությունների ինքնիշխան իրավունքները, ինչպես նաև Իրանի անվտանգությունն ու ազգային շահերը»։ Չի բացառվում նաև տարանցիկ վճարների սահմանումը, ինչը Թեհրանին հնարավորություն կտա լրացուցիչ եկամուտներ ստանալ և ուժեղացնել վերահսկողությունը միջազգային նավագնացության նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, փորձագետները նշում են, որ այս ծրագրի իրագործումը մեծապես կախված է ԱՄՆ-ի կողմից իրանական նավահանգիստների շրջափակումը վերացնելուց, ինչին Թրամփի վարչակազմը կտրականապես դեմ է։
Օմանի ավանդական չեզոքությունը հարվածի տակ
Տասնամյակներ շարունակ Օմանը վարել է զուսպ և չեզոք արտաքին քաղաքականություն՝ հանդես գալով որպես միջնորդ Արևմուտքի և տարածաշրջանային տերությունների միջև։ Թեև Օմանը թույլատրում է ԱՄՆ զինուժին օգտագործել իր որոշ ռազմական ենթակառուցվածքներ, Վաշինգտոնի հետ նրա պաշտպանական համագործակցությունը զգալիորեն զիջում է հարևան Արաբական Միացյալ Էմիրությունների ծավալներին։
Վաշինգտոնում գործող «Կվինսիի պատասխանատու պետական կառավարման ինստիտուտի» (Quincy Institute for Responsible Statecraft) վերլուծության համաձայն՝ չնայած Օմանի նավահանգիստները նախկինում ենթարկվել են անօդաչու սարքերի հարձակումների, Իրանը երբեք չի ստանձնել դրանց պատասխանատվությունը, իսկ Օմանն իր հերթին խուսափել է Թեհրանին մեղադրելուց։ Այս զգուշավոր հավասարակշռությունը, սակայն, այժմ վտանգված է, քանի որ Մասկատը հայտնվել է երկու հզոր և զինված ուժերի շահերի բախման կենտրոնում։
Ներքին ճնշումները և խափանված խաղաղության պատուհանը
Թրամփի վարչակազմի կոշտ հռետորաբանությունը սերտորեն կապված է նաև ԱՄՆ-ում սպասվող միջանկյալ ընտրությունների հետ։ Նախագահը ներքին լուրջ ճնշումների է ենթարկվում, քանի որ նախընտրական շրջանում խոստացել էր արագ հաղթանակ և թուլացած Իրան, մինչդեռ ներկայում բանակցությունները մտել են փակուղի։ Թեհրանն իր հերթին օգտագործում է Հորմուզի նեղուցի աշխարհագրական դիրքը որպես ճնշման լծակ։
Մասկատում պաշտոնական շրջանակները նախընտրում են պահպանել լռություն։ Օմանի պետական լրատվական գործակալությունը (ONA) շարունակում է լուսաբանել բացառապես ներքին տնտեսական անցուդարձը, Մասկատի ֆոնդային բորսայի նորությունները և չեզոք դիվանագիտական հանդիպումները։ Դեռևս պարզ չէ՝ արդյոք ամերիկյան սպառնալիքները կստիպեն Օմանին հրաժարվել Իրանի հետ համատեղ համաձայնագրի ստորագրումից, թե ոչ։
Տարածաշրջանային դիվանագիտության դերը
Օմանի և Իրանի հնարավոր գործարքը գտնվում է նաև տարածաշրջանային այլ երկրների ուշադրության կենտրոնում։ Օմանի և Եգիպտոսի արտաքին գործերի նախարարների հանդիպումից հետո Կահիրեն հայտարարել է, որ այս համաձայնագիրը կարող է դրական դեր խաղալ և հարթել ԱՄՆ-ի ու Թեհրանի՝ բանակցությունների սեղան վերադառնալու ճանապարհը՝ տարածաշրջանային կայունությունն ապահովելու նպատակով։
Այնուամենայնիվ, իրավիճակը Հորմուզի նեղուցում դեռևս մնում է ծայրահեղ անկայուն, իսկ համաշխարհային էներգետիկ շուկաները շարունակում են կրել լարվածության բացասական հետևանքները։