Մեծ կիրճի երկրաբանական հանելուկը
2026 թվականի նոյեմբերի 4-ին Nature հանդեսում հրապարակված Gizmodo-ի տվյալներով հետազոտությունը առաջարկում է նոր բացատրություն Մեծ կիրճում առկա «Մեծ անհամապատասխանության» (Great Unconformity) վերաբերյալ, որն իրենից ներկայացնում է երկրաբանական ժամանակագրության մոտ 1,2 միլիարդ տարվա բացակայող շերտ։ Վուլոնգոնգի համալսարանի գիտնական Սանտոշ Դհունգանայի և երկրաբան Նիկոլաս Ֆլամենտի ղեկավարած թիմը մոդելավորել է մանթեյական կոնվեկցիայի գործընթացները հարյուրավոր միլիոն տարիների ընթացքում։ Ըստ հետազոտության՝ մոտ մեկ միլիարդից մինչև 540 միլիոն տարի առաջ մանթեյական հոսանքները հանգեցրել են մայրցամաքների բարձրացմանը, որին հաջորդել է իջեցման երկարատև շրջան։ Այս գործընթացի արդյունքում հին ապարաշերտերը ընկղմվել են օվկիանոս, որտեղ ենթարկվել են էրոզիայի և ծածկվել ավելի նոր նստվածքներով։
Էրոզիան և Ռոդինիա գերմայրցամաքի մասնատումը
Այս բացահայտումը լրացնում է 2026 թվականի օգոստոսի 20-ին Geology հանդեսում հրապարակված մեկ այլ ուսումնասիրություն, որն իրականացվել է Սաութհեմփթոնի համալսարանի գիտնականների կողմից։ Պրոֆեսոր Թոմաս Գերնոնի ղեկավարած թիմը պարզել է, որ շուրջ 800 միլիոն տարի առաջ Ռոդինիա գերմայրցամաքի մասնատումը հանգեցրել է հսկայական «մեծ զառիթափի» ձևավորմանը Հյուսիսային Ամերիկայում։ Այս ժայռային համակարգը, որը ձգվել է հազարավոր կիլոմետրեր, հնարավորություն է տվել էրոզիային հեռացնելու մինչև 10 կիլոմետր հաստությամբ ապարներ, ինչն էլ բացահայտել է Մեծ կիրճի հիմքի հին բյուրեղային ապարները։
Գլոբալ նշանակությունը
Գիտնականները նշում են, որ այս երկու մեխանիզմները՝ մանթեյական կոնվեկցիան և խոշորամասշտաբ էրոզիան, համալրում են միմյանց՝ բացատրելով երկրաբանական պատմության այս խոշոր բացը։ 540 միլիոն տարվա սահմանագիծը համընկնում է քեմբրիի ժամանակաշրջանի հետ, երբ կյանքը Երկրի վրա աննախադեպ զարգացում ապրեց։ Այս հետազոտությունները ոչ միայն բացատրում են Մեծ կիրճի կառուցվածքը, այլև ցույց են տալիս, որ Մեծ անհամապատասխանությունը գլոբալ երևույթ է, որը նկատվում է նաև Եվրասիայի որոշ հատվածներում։ Այն օգնում է հասկանալ լանդշաֆտային դինամիկայի ազդեցությունը ծովային քիմիայի և կենսաբանական էվոլյուցիայի վրա։