Խոր ստվերներից հառնող լուսավոր, թափանցող աչքերը նայում են դիտողին անհողդողդ, բայց խորապես խոցված հայացքով: Դեմքը պատկանում է տեսական ֆիզիկոս Ջ. Ռոբերտ Օպենհայմերին, որին 1958 թվականին լուսանկարել է դիմանկարի մեծ վարպետ Ֆիլիպ Հալսմանը: Լուսանկարն արվել է ԱՄՆ կառավարության կողմից գիտնականին գաղտնի տեղեկատվության թույլտվությունից զրկելուց և քաղաքական մեկուսացման մատնելուց չորս տարի անց: Այս կադրում չկա ոչ հաղթական գիտական պաթոս, ոչ էլ բացահայտ ըմբոստություն: Դրա փոխարեն լուսանկարը վավերագրում է մարդկային անպաշտպանության և բարոյական ողբերգության խորագույն դրաման: Ի՞նչ է բացահայտում Հալսմանի օբյեկտիվն այն մարդու մասին, ով մարդկությանը տվեց սեփական ոչնչացման զենքը, ապա մերժվեց հենց այն իշխանությունների կողմից, որոնց ծառայել էր:
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Հալսմանի 1958 թվականի դիմանկարը անողոք, խիստ մոտեցված խոշոր պլան է: Խցիկը գտնվում է աչքերի մակարդակին՝ ամբողջ կոմպոզիցիան կենտրոնացնելով Օպենհայմերի նիհար, ճարտարապետական ճշգրտություն ունեցող դեմքի վրա: Կողմնային ստուդիական լուսավորությունը ընդգծում է նրա արտահայտիչ այտոսկրերը և խորը փոս ընկած այտերը: Նրա կարճ, ալեխառն մազերը շրջանակում են նեղ գանգը, իսկ ճակատի և շուրթերի անկյունների կնճիռները մատնում են մտավոր ու հոգեկան անասելի ծանրաբեռնվածությունը:
Օպենհայմերը հագել է պարզ մուգ բաճկոն՝ առանց որևէ ակադեմիական կամ պետական տարբերանշանի: Կադրում չկան բանաձևերով լի գրատախտակ, լաբորատոր սարքավորումներ կամ նրա հայտնի ծխամորճը, որոնք նախկինում ձևավորում էին Մանհեթենյան նախագծի ղեկավարի հանրային կերպարը: Հալսմանը մեկուսացրել է մարդուն իր բոլոր դերերից: Ամենացնցողը նրա բաց գույնի, չթարթող աչքերն են, որոնք արտացոլում են սուր ինտելեկտուալ զգոնության և անսահման հոգնածության տարօրինակ միաձուլում:
Կադրի ստեղծման պահը
Լուսանկարն արվել է 1958-ին Նյու Ջերսի նահանգի Փրինսթոն քաղաքում, որտեղ Օպենհայմերը 1947 թվականից ղեկավարում էր Առաջադեմ հետազոտությունների ինստիտուտը: Երբ Հալսմանը ժամանեց իր երկօբյեկտիվանի ֆոտոխցիկով, Օպենհայմերը 54 տարեկան էր, սակայն արտաքնապես առնվազն տասը տարով ավելի ծեր էր երևում: Տարիներ շարունակվող ՀԴԲ-ի հետապնդումները, անդադար ծխելը և շնչառական խնդիրները քայքայել էին նրա առողջությունը:
Հալսմանը, ով հայտնի էր Ալբերտ Էյնշտեյնի, Սալվադոր Դալիի և այլ մեծությունների խորաթափանց դիմանկարներով, ձգտում էր բացահայտել անհատի ներքին հոգեբանական ճշմարտությունը՝ հեռացնելով հասարակական դիմակը: Օպենհայմերի դեպքում այդ դիմակն արդեն իսկ պատռված էր պատմության անողոք ընթացքով: Նկարահանման ընթացքում լուսանկարիչը զրույցի բռնվեց գիտնականի հետ՝ որսալով մտորումների այն լուռ պահը, երբ ակտիվ խոսքը վերածվում է ծանր լռության:
Լուսանկարիչը և ծագումնաբանությունը
Ֆիլիպ Հալսմանը նույնպես սեփական մաշկի վրա զգացել էր քաղաքական հալածանքն ու ողբերգությունը: Ծնված լինելով Ռիգայում՝ հրեական ընտանիքում, նա երիտասարդ տարիքում Ավստրիայում ենթարկվել էր անարդար դատավարության՝ հակասեմական մթնոլորտում շինծու մեղադրանքով, որտեղից նրան ազատելու գործում անձամբ միջնորդել էր Ալբերտ Էյնշտեյնը: Ավելի ուշ՝ 1940-ին, նացիստական օկուպացիայի շեմին նա Փարիզից փախել էր ԱՄՆ: Ամերիկայում Հալսմանը դարձավ Life ամսագրի ամենահեղինակավոր լուսանկարիչներից մեկը:
1958-ի այս նստաշրջանը մտնում էր 20-րդ դարի առաջատար մտածողների փաստագրման նրա մեծ ծրագրի մեջ: Պատկերի նեգատիվները պահպանվել են Հալսմանի անձնական արխիվում և տարածվել հեղինակավոր Magnum Photos գործակալության միջոցով: Լուսանկարի օրիգինալ արծաթա-ժելատինային տպվածքները այսօր գտնվում են ԱՄՆ Ազգային դիմանկարների պատկերասրահում և աշխարհի այլ առաջատար թանգարաններում:
Պատմական համատեքստը
Այս դիմանկարն ընկալելու համար անհրաժեշտ է հիշել 1954 թվականի դրամատիկ իրադարձությունները: Մաքարթիզմի և հակակոմունիստական հիստերիայի գագաթնակետին ԱՄՆ Ատոմային էներգիայի հանձնաժողովը (AEC) գաղտնի հետաքննություն անցկացրեց Օպենհայմերի անցյալի ձախակողմյան կապերի և ջրածնային ռումբի ստեղծմանը նրա ցուցաբերած դիմադրության շուրջ: Չնայած գիտական համայնքի բազմաթիվ ներկայացուցիչների պաշտպանությանը, Օպենհայմերից խլեցին անվտանգության թույլտվությունը՝ նրան զրկելով պետական խորհրդատվության իրավունքից:
Մանհեթենյան նախագծի առաջնորդը հայտնվեց քաղաքական վտարանդու կարգավիճակում, իսկ ռազմական ասպարեզում հաղթանակեցին ջրածնային զենքի կողմնակիցները՝ Էդվարդ Թելլերի գլխավորությամբ: 1958 թվականին, երբ արվեց այս լուսանկարը, Սառը պատերազմն արդեն թևակոխել էր փոխադարձ երաշխավորված ոչնչացման փուլ: Հալսմանի լուսանկարը փաստում է հենց այդ պարտված հումանիստին, ով չկարողացավ կանգնեցնել իր իսկ արթնացրած հրեշին:
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Հալսմանի այս աշխատանքը խուսափում է ինչպես կույր մեծարումից, այնպես էլ պարզունակ խղճահարությունից: Այն չի ներկայացնում Օպենհայմերին որպես ամենակարող հաղթողի կամ անօգնական զոհի: Դրա փոխարեն լուսանկարը դիտողին կանգնեցնում է գիտական հայտնագործությունների բարոյական գնի առաջ:
Մեր օրերում, երբ տեխնոլոգիական առաջընթացը կրկին առաջ է ընկնում մարդկային բարոյականությունից, 1958 թվականի այս դիմանկարը ծառայում է որպես նախազգուշացում: Այն հիշեցնում է, որ ցանկացած գիտական առաջընթաց ունի անհատական պատասխանատվության ծանր բեռ, իսկ պատմության հայելու մեջ ի վերջո մնում է միայն մարդու խիղճը: