Կարմիր ծովում և ռազմավարական ծովածոցերում Իրանի կողմից աջակցվող հութիների կտրուկ ակտիվացումը Սաուդյան Արաբիային կանգնեցրել է վերջին տարիների ամենալուրջ անվտանգային ճգնաժամի առջև։ Այս զարգացումներն ուղղակիորեն փորձության են ենթարկում «Մեքքայի համատեղ պաշտպանական համաձայնագրի» գործնական արդյունավետությունը, որը Ռիադը, Անկարան և Իսլամաբադը ստորագրել էին ընդամենը շաբաթներ առաջ։
Ճգնաժամ Կարմիր ծովում և Սաուդյան Արաբիայի էներգետիկ զարկերակը
Իրավիճակը կտրուկ սրվեց 2026 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, երբ հութիների անօդաչու թռչող սարքերի հարվածների հետևանքով վնասվեց Սաուդյան Արաբիայի «Արևելք-Արևմուտք» նավթամուղը։ Շուրջ 750 մղոն (մոտ 1200 կմ) երկարությամբ այս ենթակառուցվածքը, որը հում նավթը արևելյան հանքավայրերից հասցնում էր Կարմիր ծովի «Յանբու» նավահանգիստ՝ շրջանցելով Հորմուզի նեղուցը, ստիպվածաբար դադարեցրել է աշխատանքը։
Միևնույն ժամանակ, հութիական ուժերը գրավել են Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցում գտնվող ռազմավարական Փերիմ կղզին՝ իրենց վերահսկողության տակ վերցնելով համաշխարհային առևտրային կարևորագույն ջրային ուղիներից մեկը։ Հաշվի առնելով, որ Հորմուզի նեղուցն արդեն իսկ փակ էր սաուդյան նավագնացության համար, իսկ հութիները հայտարարել են Սաուդյան Արաբիայի դեմ ծովային շրջափակում, Թագավորության էներգետիկ արտահանման հիմնական ուղիները հայտնվել են լրջագույն սպառնալիքի տակ։ Ինչպես նշում է Middle East Forum-ը, հակամարտությունը Եմենի տեղային ճգնաժամից վերածվել է Սաուդյան Արաբիայի տնտեսական և ծովային անվտանգության էկզիստենցիալ մարտահրավերի։
«Մեքքայի պայմանագիր». Փոխօգնության դրույթն ու ինստիտուցիոնալ փուլը
Այս ճգնաժամը ծավալվում է 2026 թվականի օգոստոսին Սաուդյան Արաբիայի, Թուրքիայի և Պակիստանի կողմից ստորագրված «Մեքքայի համատեղ պաշտպանական համաձայնագրի» ֆոնին։ Դաշինքի հիմնական նպատակն էր երկկողմ ռազմական կապերը միավորել հավաքական զսպման մեկ միասնական համակարգում, որը տարածվում է Հնդկական օվկիանոսից, Պարսից ծոցից և Կարմիր ծովից մինչև Միջերկրական ու Սև ծովեր։ Պայմանագրի առանցքային դրույթներից մեկը հավաքական պաշտպանության սկզբունքն է, ըստ որի՝ անդամ երկրներից մեկի վրա հարձակումը դիտարկվում է որպես հարձակում բոլորի վրա։
Դաշինքի ինստիտուցիոնալացման առաջին գործնական քայլն արձանագրվեց 2026 թվականի օգոստոսի 31-ին Ստամբուլում, որտեղ կայացավ Ստրատեգիական քաղաքական և պաշտպանական կոմիտեի առաջին հանդիպումը։ Ինչպես հայտնում է Daily Sabah-ը, արտաքին գործերի, պաշտպանության նախարարների և գլխավոր штаբերի պետերի մասնակցությամբ հանդիպման ընթացքում կողմերը համաձայնել են Սաուդյան Արաբիայում հիմնել մշտական քարտուղարություն, խորացնել ռազմարդյունաբերական համագործակցությունը և բարձրացնել զինված ուժերի փոխգործելիությունը։
Պակիստանի և Թուրքիայի զսպվածությունը. Հավաքական պաշտպանության սահմանները
Չնայած հավաքական պաշտպանության հստակ ձևակերպմանը, համաձայնագրի գործնական կիրառումը բախվում է քաղաքական և գործառնական բարդությունների։ Մինչ Էր Ռիադն ակնկալում է անհապաղ աջակցություն առևտրային միջանցքների ապաշրջափակման հարցում, Իսլամաբադի և Անկարայի պաշտոնյաները ընդգծում են, որ դաշինքի մեխանիզմները դեռևս վերջնականապես ձևավորված չեն, իսկ պայմանագիրն ունի բացառապես պաշտպանական բնույթ։
Թուրքական և պակիստանյան կողմերի փաստարկներով՝ «Մեքքայի պայմանագիրը» նախատեսված է պետական մակարդակի ագրեսիաները զսպելու համար և ինքնաբերաբար չի ենթադրում ցամաքային կամ ծովային մարտական ուժերի անմիջական ուղարկում Եմենի հակամարտության գոտի։ Բացի այդ, Թուրքիան պաշտոնապես հայտարարել է, որ այս դաշինքը չի փոխարինում իր միջազգային պարտավորություններին, այդ թվում՝ ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում, այլ լրացնում է դրանք։ Հետևաբար, չնայած հետախուզական տվյալների փոխանակումը և լոգիստիկ աջակցությունը կարող են ընդլայնվել, ուղղակի ռազմական միջամտությունը մնում է քիչ հավանական։
Աշխարհաքաղաքական ընդլայնման հեռանկարները. Եգիպտոս և Սիրիա
Ճգնաժամի ֆոնին քննարկվում է նաև դաշինքի հնարավոր ընդլայնումը, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի և Սիրիայի ներգրավմամբ։ Կահիրեն արդեն իսկ սերտ քաղաքական համակարգում ունի «Տարածաշրջանային չորս» (R4) ձևաչափով։ Եգիպտոսի հնարավոր անդամակցությունը թույլ կտա Կարմիր ծովի, Սուեզի ջրանցքի և Արևելյան Միջերկրականի անվտանգությունը ներառել մեկ միասնական ռազմավարական շրջանակում։ Եգիպտոսի համար Կարմիր ծովի անվտանգությունն ուղղակիորեն կապված է Սուեզի ջրանցքից ստացվող եկամուտների և տնտեսական կայունության հետ։
Մյուս կողմից, հետպատերազմյան Սիրիայի հնարավոր մասնակցությունը կարող է ծառայել պետական կարողությունների վերականգնման մոդելին։ Սիրիային անհրաժեշտ է սահմանային անվտանգություն, օդային տարածքի պաշտպանություն և արտաքին միջամտությունների զսպում, ինչին կարող են նպաստել սաուդյան ֆինանսավորումը, թուրքական ռազմական ուսուցումն ու պակիստանյան փորձը։
Կարմիր ծովում ընթացող զարգացումները ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանային անվտանգությունն այլևս հնարավոր չէ առանձնացնել էներգետիկ և առևտրային միջանցքների պաշտպանությունից։ «Մեքքայի պայմանագրի» ապագան մեծապես կախված կլինի նրանից, թե որքանով կողմերին կհաջողվի համատեղել հավաքական զսպման ամբիցիաները գործնական դիվանագիտության հետ։