Բասկետբոլի աշխարհը սգում է Դոնալդ Արվիդ «Դոն» Նելսոնի մահը։ Նա NBA-ի պատմության ամենաազդեցիկ, նորարար և հաջողակ դեմքերից էր։ Ընտանիքի տարածած պաշտոնական հայտարարության համաձայն՝ 86-ամյա լեգենդար մարզիչն ու բասկետբոլիստը խաղաղությամբ հեռացել է կյանքից կիրակի օրը՝ 2026 թվականի օգոստոսի 9-ի առավոտյան, Տեխաս նահանգի Ֆրիսկո քաղաքում։ Կյանքի վերջին օրերին նա գտնվում էր հոսպիսային խնամքի ներքո՝ շրջապատված ընտանիքի անդամներով և NBA-ի իր հին ընկերներով, այն բանից հետո, երբ շուրջ երեք շաբաթ առաջ կաթված էր ստացել։
Դոն Նելսոնը, ում մարզական աշխարհում պարզապես անվանում էին «Նելլի», թողել է հսկայական ժառանգություն, որը կապում է Մասաչուսեթսի «Բոստոն Սելթիքսի» դինաստիայի դասական դարաշրջանը 21-րդ դարի ժամանակակից, արագընթաց և անդիրք բասկետբոլի հետ։ Գրեթե 50 տարի ձգվող իր կարիերայի ընթացքում նա հանդես է եկել որպես խաղացող, մարզիչ և գլխավոր մենեջեր՝ մշտապես հրաժարվելով սահմանափակվել իր ժամանակի կարծրատիպերով։ Նրա մշակած «Nellie Ball» (Նելլի Բոլ) մարտավարական համակարգը, որը շեշտը դնում էր արագության և տարածության վրա, կանխորոշեց ժամանակակից NBA-ի երեքմիավորանոց նետումների հեղափոխությունն ու թեթև կազմերով (small-ball) խաղաոճը։
«Նելլի Բոլի» ծագումը. ավանդական բասկետբոլի կանոնների խախտումը
Նելսոնի մարտավարական փիլիսոփայության արմատները սկիզբ են առնում «Բոստոն Սելթիքսում» նրա խաղալու տարիներից՝ լեգենդար Ռեդ Օուերբախի ղեկավարությամբ։ Նելսոնը Բոստոնում անցկացրել է 11 մրցաշրջան՝ նվաճելով չեմպիոնական 5 տիտղոս (1966, 1968, 1969, 1974 և 1976 թվականներին)։ Օուերբախի կողմից արագ հակագրոհների և ֆիզիկական բարձր պատրաստվածության վրա դրված շեշտադրումը հիմք հանդիսացավ Նելսոնի հետագա մարզչական գործունեության համար, որը նա սկսեց 1976 թվականին «Միլուոքի Բաքսում»։
Սակայն Նելսոնն ավելի առաջ գնաց։ Հասկանալով, որ իր թիմերին հաճախ պակասում են ավանդական հզոր կենտրոնականները, նա սկսեց կիրառել ոչ ստանդարտ մարտավարություն։ Նա առաջիններից էր, ով օգտագործեց «point forward» (խաղարկող հարձակվող) հասկացությունը՝ խաղի կազմակերպումը վստահելով բոյով հարձակվողներին, այլ ոչ թե դասական խաղարկողներին։ Նրա արագընթաց հարձակողական խաղաոճն իր գագաթնակետին հասավ «Գոլդեն Սթեյթ Ուորիորսում», որտեղ նա ստեղծեց լեգենդար «Run TMC» եռյակը՝ Թիմ Հարդուեյի, Միթչ Ռիչմոնդի և Քրիս Մալինի մասնակցությամբ։
«Դալաս Մավերիքսի» վերածնունդը և Դիրկ Նովիցկու գործարքը
1997 թվականի փետրվարին «Դալաս Մավերիքսի» սեփականատեր Ռոս Փերո կրտսերը և Ֆրենկ Զականելին համոզեցին Նելսոնին վերադառնալ թոշակից և ստանձնել 1990-ականների վատթարագույն թիմի ղեկավարումը։ Դա շրջադարձային եղավ ակումբի պատմության համար։ Որպես գլխավոր մենեջեր՝ Նելսոնի ամենանշանակալի որոշումը կայացվեց 1998 թվականի հունիսի 24-ին՝ NBA-ի դրաֆթի ժամանակ։ Նրա որդին՝ Դոնի Նելսոնը, նկատել էր 19-ամյա գերմանացի տաղանդ Դիրկ Նովիցկուն։
Դրաֆթի գիշերը Դալասը ռիսկային քայլի դիմեց. նրանք 6-րդ համարի ներքո ընտրեցին Ռոբերտ «Տրակտոր» Տրեյլորին՝ նախապես պայմանավորվելով նրան փոխանակել «Միլուոքիի» հետ 9-րդ համարի ընտրության՝ Նովիցկու հետ։ Որոշումը չափազանց լարված էր, քանի որ հասանելի էր նաև ապագա լեգենդ Փոլ Փիրսը։ Սակայն Նելսոնը պնդեց Նովիցկու տարբերակը։ Տասնամյակներ անց Փերոն հիշում է. «Քիչ գլխավոր մենեջերներ կհամարձակվեին Դիրկին ընտրել Փոլ Փիրսի փոխարեն։ Բայց Դոնը երբեք չէր սահմանափակվում կաղապարներով»։
Նովիցկուն, ով հետագայում դարձավ NBA-ի MVP և չեմպիոն, հուզիչ հարգանքի տուրք է մատուցել իր առաջին մարզչին. «Դուք պարզապես չընտրեցիք ինձ դրաֆթում, դուք հավատացիք ինձ։ Դուք տեսաք իմ խաղի մեջ այնպիսի բաներ, որոնք ես ինքս դեռ չէի գիտակցում։ Իմ կարիերան երբեք այսպիսին չէր լինի առանց Ձեզ»։
«Ուորիորսի» վերադարձը և Ստեֆեն Քարիի գործոնը
Նելսոնի մարզչական ուղին ավարտվեց «Գոլդեն Սթեյթում»։ Իր վերջին մարզչական տարում (2009-2010 թթ.) նա դարձավ նորեկ Ստեֆեն Քարիի առաջին մարզիչը NBA-ում։ Նելսոնի տված ազատությունը և հեռահար նետումների խրախուսումը կատարյալ պայմաններ ստեղծեցին Քարիի տաղանդի բացահայտման համար, ինչը հետագայում ամբողջությամբ փոխեց բասկետբոլի դեմքը։ Քարին իր հերթին շնորհակալություն է հայտնել Նելսոնին՝ նշելով, որ հենց նրա շնորհիվ է հայտնվել «Ուորիորսում»։
Դոն Նելսոնը կարիերան ավարտեց 1335 հաղթանակով (երկրորդ ցուցանիշը պատմության մեջ՝ Գրեգ Պոպովիչից հետո)։ Նա երեք անգամ ճանաչվել է տարվա լավագույն մարզիչ (1983, 1985, 1992) և 2012 թվականին ներառվել է Նեյսմիթի անվան Փառքի սրահում։ Նրա թողած մարտավարական ժառանգությունը շարունակում է ապրել ժամանակակից բասկետբոլի յուրաքանչյուր խաղում։