Նյու Յորքի զանգվածային սպանության հեղինակը՝ Շեյն Թամուրան, ունեցել է CTE՝ բժիշկների եզրակացությամբ

Բժշկական փորձագետները հաստատել են՝ Շեյն Թամուրան ունեցել է CTE

Երբ Շեյն Թամուրան 2025 թվականի հուլիսի 28-ին մտավ Մանհեթենի գրասենյակային աշտարակ՝ զենքով և ուղերձով, որտեղ խնդրում էր ուսումնասիրել իր ուղեղը, շատերը չէին կարող կանխատեսել սպորտային բժշկության և ողբերգության այսպիսի խաչմերուկը։ Նյու Յորքի գլխավոր դատաբժշկի գրասենյակը նախորդ ուրբաթ հայտարարեց, որ 27-ամյա Թամուրայի մոտ հայտնաբերվել է «հստակ ախտորոշիչ» քրոնիկ տրավմատիկ էնցեֆալոպաթիա՝ CTE, որը գլխուղեղի դեգեներատիվ հիվանդություն է՝ հիմնականում պայմանավորված հաճախակի գլխի վնասվածքներով։

CTE-ի հայտնաբերումը Թամուրայի մոտ բժշկական եզրակացությունից շատ ավելին է. այն ազդանշան է սպորտային աշխարհի, իրավապահների և հասարակության համար։ Թամուրան, ով խաղացել է դպրոցական ֆուտբոլ, սպանեց չորս մարդու և իրեն՝ բռնության ալիքում, որը, քննիչների կարծիքով, ուղղված էր Ազգային ֆուտբոլային լիգայի՝ NFL-ի գլխավոր գրասենյակի դեմ։ Ըստ ոստիկանության և բժշկական աղբյուրների, Թամուրան թողել էր ձեռագիր երեք էջանոց նամակ, որտեղ խոսել էր իր հոգեկան առողջության խնդիրների, CTE-ի կասկածի և մեղադրանքի մասին. «Լիգան գիտակցաբար թաքցրել է գլխուղեղի վտանգները՝ շահույթները առավելագույնի հասցնելու համար»։

CTE-ն՝ ոչ միայն պրոֆեսիոնալ սպորտում, այլև դպրոցական ու սիրողական մակարդակներում

CTE-ն առավել հայտնի է NFL-ի նախկին խաղացողների շրջանում, սակայն Թամուրան երբեք չի խաղացել պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլ։ Նրա գլխի վնասվածքները եղել են մանկության և պատանեկության տարիներին՝ սկսած վեց տարեկանից մինչև ավագ դպրոց Կալիֆորնիայում։ Նախկին թիմակիցները հիշում են, որ նա խաղացել է վազորդի և պաշտպանողի դիրքերում՝ հաճախակի բախումներ և հարվածներ ստանալով։ Այս պատմությունը կոտրում է այն կարծրատիպը, թե CTE-ն սպառնում է միայն պրոֆեսիոնալ մարզիկներին։

«Մենք գիտենք, որ դպրոցական ֆուտբոլիստները կարող են ունենալ CTE», — ասել է Կոնկուսիայի ժառանգության հիմնադրամի համահիմնադիր Քրիս Նովինսկին NBC News-ին։ «Մեզ այլևս հետազոտություն պետք չէ, որպեսզի դպրոցական մարզիչները փոխեն խաղի կանոնները»։

2023 թվականին Բոստոնի համալսարանի բժիշկ Անն ՄաքՔիի գլխավորած ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ մինչև 30 տարեկան կոնտակտային մարզիկների մոտ ուսումնասիրած ուղեղների 41%-ում հայտնաբերվել է CTE։ Այս արդյունքները, որ ներկայացվել են ESPN-ի և CBS News-ի կողմից, ընդգրկում էին նույնիսկ 13 տարեկան նվիրատուներին։ Սա հստակ նախազգուշացում է՝ ռիսկերը չեն վերաբերում միայն պրոֆեսիոնալներին։

Վարքագծային գիտությունը և CTE-ի ախտորոշման սահմանափակումները

Չնայած CTE-ն կապվում է ագրեսիայի, իմպուլսների վերահսկման խնդիրների, դեպրեսիայի և ինքնասպանության հետ, բժիշկները զգուշացնում են՝ ուղիղ կապը հիվանդության և վարքագծի միջև դեռևս ապացուցված չէ։ Միսուրիի համալսարանի բժիշկ Ռոս Զաֆոնտեն NBC News-ին ասել է. «CTE-ն դեռևս վերջնականորեն չի կապվում վարքագծային փոփոխությունների հետ։ Պետք է հիշենք՝ սա զարգացող և փոփոխվող գիտություն է»։

Թամուրայի դեպքում իրավապահները արձանագրել են հոգեկան առողջության խնդիրներ՝ դեպրեսիա, քրոնիկ միգրեններ, անքնություն, ինչպես նաև նախկին միջամտություններ ինքնասպանության սպառնալիքների պատճառով։ Ըստ ESPN-ի, նրա ընտանիքը նկարագրել է տարիներ տևած գլխացավեր և ներարկումներ՝ ցավը մեղմելու համար։ Լաս Վեգասի ոստիկանությունը հաստատել է մի քանի միջամտություն նրա բնակության տարիներին՝ հոգեկան առողջության ստուգումների համար։

Այնուամենայնիվ, փորձագետները և դատաբժիշկները չեն նշել, որ Թամուրայի բռնարարքը ուղիղ հետևանք է նրա հիվանդության։ «Այս հիվանդության գիտությունը շարունակվում է զարգանալ, և CTE-ի ֆիզիկական ու հոգեկան դրսևորումները դեռևս ուսումնասիրվում են», — նշված է դատաբժշկի հայտարարության մեջ։

Զոհեր և հանրային ազդեցությունը

Հարձակման հետևանքով զոհվել են Ալանդ Էտիենը՝ շենքի անվտանգության աշխատակից, Վեսլի ԼեՓատները՝ Blackstone-ի գործադիր տնօրեն և մայր, Դիդարուլ Իսլամը՝ NYPD-ի ոստիկան և երկու երեխաների հայր, և Ջուլիա Հայմանը՝ Rudin Management-ի աշխատակից։ Բոլորը, բացի Հայմանից, սպանվել են շենքի նախասրահում՝ Թամուրայի մուտքից մի քանի վայրկյան հետո։ 33-րդ հարկում Թամուրան սպանել է Հայմանին, ապա ինքնասպան եղել։ Գրասենյակի մաքրուհի Սեբիժե Նելովիչը հազիվ է փրկվել՝ թաքնվելով պահարանում և հետագայում պատմել է իր վախի ու զոհերի համար աղոթքների մասին։

«Այս սարսափելի արարքի համար արդարացում չկա», — նշված է NFL-ի հայտարարության մեջ։ «Մեր սրտերը զոհերի ընտանիքների և մեր աշխատակիցների հետ են»։

Ֆուտբոլի պատասխանատվությունը՝ անվտանգություն, գիտություն և կանխարգելում

NFL-ը 2016 թվականից պաշտոնապես ընդունել է ֆուտբոլի և CTE-ի կապը։ Այդ ժամանակից ի վեր լիգան ներդրել է անվտանգության նոր կանոններ, սարքավորումների բարելավումներ և խստացրել է վտանգավոր հարվածների դեմ պայքարը։ Դպրոցական մարզական ասոցիացիաները նույնպես սահմանափակել են լիարժեք կոնտակտային մարզումները և արգելել են սաղավարտ-սաղավարտ բախումները, սակայն Թամուրայի դեպքը նորից բարձրացնում է ավելի էական բարեփոխումների պահանջը։

«Խելամիտ չի լինի չկիրառել CTE-ի կանխարգելման միջոցառումներ», — ասել է Նովինսկին CBS News-ին։ «Սա հուսով եմ ազդանշան է, որ պետք է ավելին անել երիտասարդ մարզիկների գլխուղեղի վնասվածքները կանխելու համար, քանի որ հետևանքները որոշ մարդկանց համար կարող են ողբերգական լինել»։

Հիվանդությունը հնարավոր է ախտորոշել միայն մահից հետո. դեռևս չկա տեխնոլոգիա, որ կենդանի մարդու մոտ հայտնաբերի CTE։ Այս բացը և զարգացող գիտությունը դժվարացնում են հիվանդության ազդեցությունը լիարժեք հասկանալը։ Շատ ընտանիքներ, ինչպես Թամուրան, մնում են հարցերի և ցավի մեջ։

Հետագա քայլերը՝ իրազեկում, գիտական ուսումնասիրություններ և պատասխանատվություն

NFL-ի գլխավոր գրասենյակում տեղի ունեցած ողբերգությունը առաջին դեպքը չէ, երբ CTE-ն հայտնաբերվում է զանգվածային սպանություն իրականացրած անձի կամ ինքնասպանություն գործածի մոտ։ Նման դեպքեր են եղել նաև նախկին խաղացողներ Աարոն Հերնանդեսի և Ֆիլիպ Ադամսի մոտ։ Յուրաքանչյուր նոր դեպք հրատապություն է տալիս քննարկումներին՝ ցնցումների կանխարգելման, դպրոցական սպորտի անվտանգության և մարզիչների ու լիգաների պատասխանատվության շուրջ։

Այս պահին Թամուրայի հարձակման հետևանքներն ամենաշատը զգացվում են զոհերի ընտանիքների, փրկվածների և Նյու Յորքի համայնքի կողմից։ Հեղինակի վերջին խնդրանքը՝ «Ուսումնասիրեք իմ ուղեղը, ներեցեք», խոսում է հիվանդության և հոգեկան խնդիրների հետ կապված հուսահատության ու խառնաշփոթի մասին։ Բժշկական գիտության, սպորտային կազմակերպությունների և քաղաքական գործիչների մարտահրավերը՝ նման ողբերգությունները meaningful փոփոխության վերածելն է։

Շեյն Թամուրայի դեպքը գտնվում է զարգացող գիտության և սոցիալական պատասխանատվության խաչմերուկում՝ հիշեցնելով, որ կոնտակտային սպորտի ռիսկերը շատ ավելի լայն են, քան միայն մարզադաշտում։ Մինչև CTE-ի ուսումնասիրությունը և կանխարգելման համակարգային բարեփոխումները շարունակվեն, միայն իրազեկումը և պատասխանատու մոտեցումը կարող են կանխել նոր ողբերգություններ և ապահովել մարզիկների, ընտանիքների և համայնքների պաշտպանությունը։